به گزارش روابط عمومی پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، مجموعه «پیمایش‌های جامعه دانشگاهی» در یازده جلد طراحی که تاکنون 10 جلد آن توسط انتشارات پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم منتشر شد. دکتر حسین میرزایی رئیس پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی مدیریت این مجموعه را به عهده داشته است. وی ضرورت تدوین و انتشار این مجموعه را چنین بیان داشته است؛ «با تاکید بر اهمیت آرشیوسازی مطالعات انجام شده در حوزه‌های مختلف، مجموعه پیمایش‌های جامعه دانشگاهی به‌عنوان يکي از مطالعات آرشيوي سعي کرده بخشي از منابع و مستندات فرهنگي و اجتماعي آموزش عالي در ايران را به تصوير و توصيف بکشد و درعين‌حال پرتوي بر افق‌هاي آموزشي و پژوهشي در زمينة مطالعات فرهنگي و اجتماعي آموزش عالي در ايران نهد. اميد است که محتواي آثار این مجموعه مورد توجه و اهتمام صاحب‌نظران و متوليان امر در نهادها و مؤسسات آموزشي و پژوهشي مرتبط با آموزش عالي قرار گيرد». جلد نخست این مجموعه با عنوان «سنجش افکار دانشجویان کشور(1354)» با تالیف مرتضی نصفت در سال 1397 منتشر شد. در پیشگفتار این کتاب آمده است: گرانبهاترين سرمايه و «منبع طبيعی» که هر جامعه برای نيل به آرمان‌ها و تأمين آيندة خود در اختيار دارد نيروی سازنده و توانايی فکری سرآمدان و رهبران آن است. دانشجويان قشری ممتاز از هر جامعه را تشکيل می‌دهند که بيشتر برگزيدگان و سرآمدان از آن برمی‌خيزند و نظام آموزش عالی دستگاهی است که اين نيروی انسانی سازنده بايد در آن پرورش يابد. يکی از عوامل توفيق دانشگاه در ايفای اين نقش مهم معنوی و اجتماعی آنست که هدف‌ها و برنامه‌ها و روش‌های آن با ويژگی‌های روانی و اجتماعی دانشجويان و برداشتی که از نقش خود در جامعة امروز و فردا دارند سازگار باشد. بنابراين از مسائل اساسی که در هرگونه بحث و تفکر دربارة آموزش عالی مطرح می‌شود شناخت خصوصيات رفتاری و استعدادها و خواستها و آرزوها و مشکلات دانشجويان است.

در قسمت دیگری نویسنده می‌گوید: رساله‌ای که اينک عرضه می‌شود حاصل کوششی است که در مؤسسة روانشناسی دانشگاه تهران از چند سال پيش با ياوری گروهی از محققان برای فراهم کردن چنين منبع اطلاعات تحقيقاتی در خصوص دانشجويان صورت گرفته است. نصفت یادآوری می‌کند: در گزارش حاضر مسائل و موضوع‌های مورد بررسی به پنج قسمت تقسيم شده‌اند و هر يک از فصول رساله به يکی از آنها اختصاص يافته است، با اين عنوان‌ها: «مشخصات تحصيلی دانشجويان»، «مشخصات فردی و خانوادگی دانشجويان»، «مسائل تحصيلی و دانشگاهی»، «نگرش دانشجو به آيندة خويش»، «مسائل عمومی اجتماعی». در مقدمة رساله، فصلی تحت عنوان «موضوع و روش تحقيق» در بيان زمينة بررسی، برنامة تحقيق و مراحل آن و روش کار آمده است. جلد دوم این مجموعه با عنوان «مسائل آموزشی و اقتصادی دانشجویان (1373)» تالیف مصطفی عسگریان منتشر شده است.

عسگریان در مقدمه با اشاره به مسائل دانشجویان می‌نویسد: مسائل دانشجویان ابعاد مختلفی دارد که ما به آنها اشاره نمودیم و در این تحقیق آنها را در دو بعد آموزشی و اقتصادی مورد مطالعه قرار داده‌ایم. شناخت این مسائل موجب میشود که بتوان در رفع آن مشکلات برنامه‌ریزی نمود و در تربیت نیروی انسانی آینده جامعه اقدام مؤثری به عمل آورد. یک جامعه در حال تحول و توسعه نمی‌تواند در شناسایی مستمر مسائل دانشجویان بی‌تفاوت باشد. بنابراین انجام تحقیقات در این رابطه الزام‌آور هر جامعة پویاست. جلد سوم این مجموعه با عنوان «ارزش‌ها و نگرش‌های دانشجویان(1379 و 1381)» تالیف آرش نصر اصفهانی است که توسط انتشارات پژوهشکده منتشر شد. در مقدمه بخش اول این کتاب آمده است: اهمیت توجه دانشجویان در پیمایش های ملی به سبب اهمیت دانشجویان آنها عنوان یک گروه اجتماعی در بستر تحولات اجتماعی چند دهه گذشته است. با لزوم توجه به دانشجویان را می‌توان از منظر تغییرات اجتماعی و نقش تعیین کننده نهاد دانشگاه و آموزش عالی به عنوان عاملی موثر در تغییر باورها، ارزشها و رفتارها در جامعه ارزیابی کرد.  

در ادامه نویسنده آورده است: نتایج تحقیق پیش رو به خواننده نشان خواهد داد که در حوزه‌های مختلف حیات اجتماعی، فرهنگی و سیاسی، دانشجویان در موارد متعدد نسبت به سایر گروه‌ها دیدگاه متفاوتی نسبت به جهان پیرامون دارند، نگرانی هایشان فرق دارد و حساسیت هایشان متفاوت است. و جلد چهارم این مجموعه با عنوان «ارزش‌ها و نگرش‌های دانشجویان (1394)» تالیف غلامرضا غفاری است که توسط پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی منتشر شده است.

نویسنده در بخش اول نوشته است: پیمایش ارزش‌ها و نگرش‌های ایرانیان در پی فراهم کردن داده‌هایی در باب ارزش‌ها و نگرش‌های ایرانیان است تا برمبنای این داده، درکی واقع‌بینانه از تغییرات در ارزش‌ها، نگرش‌ها، پنداشت‌ها، باورها و انگیزه‌های آحاد افراد جامعه حاصل شود. این مهم با پذیرش این ایده که ریشه و خاستگاه اصلی رفتار و کنش‌های فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و اقتصادی را که در جهان‌های فرهنگی و اجتماعی افراد جامعه عینیت پیدا می‌کنند باید در ارزش‌ها و نگرش‌های افراد جستجو کرد، اهمیتی مضاعف پیدا می‌کند. شناخت از ارزش‌ها و نگرش‌های شهروندان، آگاهی از نقشة کنش کنش‌گران است؛ چه آگاهانه برمبنای این نقشه ذهنی عمل کنند و چه ناخودآگاه. درهرصورت، این نقشه، هدایت‌گر اصلی اقدامات آن‌هاست و درک و رصد روند تغییرات فرهنگی و اجتماعی در جامعه، مستلزم آگاهی از این ارزش‌ها و نگرش‌ها قلمداد می‌شود. جلد پنجم این مجموعه با عنوان «نگرش ها و رفتار دانشجویان (1382)» (موج اول) تالیف حسین سراج زاده و فاطمه جواهری است. سراج زاده در مقدمه و معرفی این مجموعه آمورده است: با توجه به اينكه آگاهي از گرايش‌ها، رفتار و آگاهي‌هاي دانشجويان و تغييرات آن‌ها در طول زمان به فهم و تحليل جريان‌ها و فرايندهاي فرهنگي، سياسي، و اجتماعي موجود در دانشگاه‌ها و در سطح جامعه كمك شاياني مي‌كند و پيش‌بيني روند تحولات آينده جامعه را تاحدودي ممكن مي‌سازد، اجراي پژوهش‌هاي پيمايشي منظم در ميان دانشجويان براي مديران و برنامه‌ريزان جامعه، به‌خصوص در بخش آموزش عالي راهگشا و بلكه ضروري است. به همين دليل طرح «سنجش گرايش‌ها، رفتار و آگاهي‌هاي دانشجويان دانشگاه‌هاي دولتي» در دستور كار دفتر مطالعات و تحقيقات معاونت فرهنگي و اجتماعي وزارت علوم، تحقيقات و فناوري قرار گرفت. در ادامه می‌نویسد: نتايج و يافته‌هاي اين طرح در گزارشي كه پيش‌رو داريد در هفت فصل تنظيم شده است. در فصل اول (معرفي پژوهش)، ضرورت انجام پژوهش‌هاي پيمايشي بين دانشجويان و مسائل روش‌شناسي پژوهش مورد بحث قرار مي‌گيرند. فصل دوم به معرفي ويژگي‌هاي جمعيتي پاسخگويان مي‌پردازد، و تصويري از خصوصيات فردي و خانوادگي آنان ارائه مي‌كند. در فصل سوم تحت عنوان وضعيت آموزشي و مسائل دانشگاه‌ها، يافته‌هاي مربوط به وضعيت آموزشي دانشجويان قبل از ورود به دانشگاه، هنگام ورود به دانشگاه، هنگام تحصيل در دانشگاه،‌ و پس از اتمام تحصيل ارائه مي‌گردد و محورهاي اصلي نگرش دانشجويان نسبت به موضوعات اداري، آموزشي وسياسي در دانشگاه ترسيم مي‌شود. چهارمين فصل به نگرش‌هاي فرهنگي و اجتماعي دانشجويان مي‌پردازد. در اين فصل نگرش و رفتار دانشجويان نسبت به خانواده، دين، زندگي و اجتماع،‌ مسائل زنان، كجروي‌هاي اجتماعي، نحوة گذران اوقات فراغت، و شخصيت‌هاي مورد علاقه دانشجويان مورد بررسي قرار مي‌گيرد. فصل پنجم مربو‌ط به نگرش‌ها و رفتار سياسي پاسخگويان است. در اين فصل يافته‌هاي پژوهش دربارة موضوعاتي همچون منابع خبري و ميزان اعتماد به آن‌ها، هواداري سياسي، رفتار سياسي و انتخاباتي، قانون‌گرايي، وفاداري به هويت ملي و نظام سياسي، سياست خارجي و غيره ارائه و تحليل مي‌شوند. فصل ششم ناظر به موضوعات اقتصادي است و در آن نگرش دانشجويان دربارة مهم‌ترين مسائل اين عرصه همچون تضاد طبقاتي، دلایل مشكلات اقتصادي، و خط‌مشي‌هاي اقتصادي رقيب (كنترل تورم يا بيكاري، ترجيح توزيع درآمد بر افزايش درآمد ملي و برعكس، سرمايه‌گذاري خارجي، تأمین بودجه دولت از نفت يا ماليات، و ...) بررسي و تحليل مي‌شوند. در آخرين فصل خلاصه‌اي از يافته‌هاي پژوهش با تأکید بر رابطة پنج متغير اصلي مستقل منتخب (جنسيت، پايگاه اجتماعي، رشته تحصيلي، محل دانشگاه، و قوميت) بازخواني شده است. و جلد ششم این مجموعه با عنوان «نگرش ها و رفتار دانشجویان (1394)» (موج دوم) تالیف حسین سراج زاده، فاطمه جواهری و ایرج فیضی منتشر شده است. در معرفی این پژوهش آمده است: آگاهی از گرایش‌های فکری و رفتاری دانشجویان در زمینه‌های مختلف خانوادگی، آموزشی، اجتماعی، اقتصادی و سیاسی به یک ضرورت مهم شناختی برای پژوهشگران و همچنین به یک نیاز مبرم مدیریتی برای مدیران آموزش عالی و کشوری تبدیل شده است. در این راستا، این طرح پژوهشی پیمایشی در پی پاسخ‌گویی به این ضرورت و فراهم کردن داده‌های معتبر درباره نگرش‌ها و رفتار دانشجویان است. همچنین ازآنجاکه این طرح، مرحله دوم از یک طرح پیمایشی طولی است، داده‌های آن می‌تواند برای شناخت تغییرات نگرش‌ها و رفتار دانشجویان در طول زمان هم مورد استفاده قرار گیرد.

  هفتیمن جلد این مجموعه به «سرمایه اجتماعی دانشجویان (1384 و 1393)» تالیف غلامرضا غفاری اختصاص یافته است. در مقدمه این پژوهش آمده است: سنجش سازه سرمایه اجتماعی هم به دلیل چندبعدی و چندسطحی‌بودن و هم تحت پوشش قرار‌دادنِ افراد و جمعیت‌های متنوع، کار دشوار و سختی است. باوجوداین، امروزه در بیشتر کشورهای جهان، شاهد سنجش این سرمایه در مقیاس‌های ملی، منطقه‌ای، محلی و نیز در جمعیت‌های معین هستیم. مطالعات انجام‌شده نشان می‌دهند، به تناسب طرح مفهومی ـ نظری اختیارشده و مهم‌تر از آن قلمرو و سطحی که در آن سنجش انجام می‌شود، در چهارچوب سنت‌های کمّی و کیفی، روش‌ها و شیوه‌های سنجشی مختلفی را طرح و پیشنهاد کرده‌اند که هرکدام الزام‌ها و قوت‌های خود را دارند.

نویسنده در ادامه یادآور می‌شود: در این گزارش تصویری از سرمایه اجتماعی جمعیت دانشجویی در قالب دو بخش ارائه شده است. در بخش نخست مقایسه وضعیت سرمایه اجتماعی دانشجویان با جمعیت غیر‌دانشجویی، بر مبنای داده‌های پیمایش ملی سرمایه اجتماعی ارائه شه است که در سال 1393 به سفارش شورای اجتماعی کشور اجرا شده بود. در بخش دوم مقایسه وضعیت سرمایه اجتماعی دانشجویان در سال 1393 با وضعیت سرمایه اجتماعی دانشجویان در پیمایش سرمایه اجتماعی سال 1384 ارائه شده است. در این مقایسه، حجم جمعیت دانشجویی مورد بررسی برای هرکدام از دو سال 1384 و 1393 برابر با 1072 نفر است. جلد هشتم این مجموعه با عنوان «بررسی وضعیت دین‌داری دانشجویان(1389و 1395)» تالیف زینب حسن‌پور درودگر است. در مقدمه فصل اول این پژوهش آمده است: در سال‌های اخیر هشدارهایی از سوی مسئولان و سیاستگذاران فرهنگی و سیاسی در زمینه کاهش میزان دینداری دانشجویان و در سطحی وسیع‌تر، دین گریزی در دانشگاه‌ها مطرح شده است که منجر به طرح مباحثی مهم از سوی محققان در زمینه توجه به دینداری در دانشگاه‌ها و تدوین برنامه‌هایی در زمینه اعتلای دینداری ایشان گردیده است. مولف یادآوری می‌کند: بررسی روندهای دینداری در مطالعات و پژوهش‌های انجام گرفته حاکی از آن است که میزان پایبندی دانشجویان به مبانی و اصول دینی همچنان در حد بالایی است(سراج زاده و جواهری، 1380؛ توسلی و مرشدی، 1385؛ میرزائی، 1390، زارع و هاشمی، 1394) که البته در سال‌های اخیر با فراز و فرودهایی به خصوص در برخی ابعاد دینداری همراه بوده است. در ادامه هدف این پیمایش را چنین بیان می‌کند: نکته مهم در مواجهه با چنین وضعیتی بررسی وضعیت موجود دینداری دانشجویان در ابعاد گوناگون و مقایسه‌هایی مبتنی بر بررسی فاصله دینداری دانشجویان با جامعه و روند تغییرات در ادوار گذشته می‌باشد. لذا ارائه مباحثی در زمینه دینداری بدون توجه به ابعاد مختلف آن و بررسی روندها، بحثی ناقص خواهد بود. بر این اساس هدف مطالعه پیش رو ارائه تصویری از وضعیت دینداری دانشجویان و مقایسه های تطبیقی میان دینداری دانشجویان و سایر افراد جامعه و نشان دادن روند دینداری در ابعاد گوناگون جهت دستیابی به شناختی بی واسطه وصحیح از وضعیت دینداری دانشجویان است. جلد نهم این مجموعه با عنوان «پیمایش کلاس درس دانشگاهی در ایران(1395)» تالیف آمنه صریقیان بیدگلی که توسط پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی منتشر شده است. عباس کاظمی در مقدمه این پیمایش نوشته است: ما در «برنامه پژوهشی کلاس درس» کوشیده‌ایم از ابعاد مختلفی ماجرای کلاس درس را دنبال کنیم. در ادامه می‌نویسد: هدف این مطالعه، سنجش جامع وضعیت کلاس درس از نگاه دانشجویان و فعالیت‌هایی است که دانشجویان در ارتباط با آن انجام می‌دهند.

کاظمی متذکر می‌شود: نتایج پیمایش حاضر در ابعاد مختلفی نشانه ورود دانشگاه‌های ایران به برهه جدید هستند. شکل حضور و غیبت دانشجویی، معنای عمیقی پیدا کرده است، انگیزه‌های ورود به دانشگاه، متعدد و متکثر شده و میل به ماندن در دانشگاه و ادامه دادن به حضور در دانشگاه تقویت شده است؛ این درحالی است که با یک‌سری از نتایج روبه‌رو می‌شویم که به‌ظاهر ماندن در دانشگاه را توجیه نمی‌کنند؛ مثلاً اینکه امیدی به یافتن کار در بین دانشجویان دیده نمی‌شود، یعنی درحالی‌که درس خواندن توجیه اقتصادی ندارد، افراد همچنان مایل هستند دانشجو بشوند. پس چه چیزی موجب تداوم حیات دانشگاه می‌شود؟ پاسخ این پرسش در تغییر کارکرد دانشگاه نهفته است. همین پیمایش نشان می‌دهد که انگیزه‌های ورود به دانشگاه چنان متکثر شده است که کار و علم تنها بخشی از انگیزه‌های مدرک گرفتن محسوب می‌شوند؛ در عوض، طیفی از انگیزه‌های اجتماعی و فرهنگی مداخله کرده‌اند که سبب برجسته شدن هویت منزلتی دانشگاه شده‌اند. امروزه دانشگاه بیش از هر زمان دیگری با زندگی روزمره گره خورده و مسائل خرد و پیش‌پاافتاده زندگی را مخاطب خود قرار داده است. مطمئن هستم خوانندگان این گزارش نکات عمیق‌تری از کتاب حاضر بیرون خواهند کشید و امید دارم پیمایش حاضر مسیری برای تأمل بیشتر درباره وضعیت امروز دانشگاه و کلاس درس گشوده باشد. جلد دهم این مجموعه هنوز منتشر نشده که امیدواریم در آینده منتشر و در اختیار جامعه دانشگاهی علاقه‌مند قرار بگیرد. یازدهمین جلد این مجموعه به «پایش فضای فرهنگی – اجتماعی دانشگاه فردوسی مشهد (1395)» تالیف حسین اکبری اختصاص یافته است.  

مولف در پیشگفتار این اثر آورده است: معاونت فرهنگی و اجتماعی دانشگاه فردوسی مشهد به‌منظور ترسیم نیم‌رخی از وضعیت اجتماعی و فرهنگی دانشجویان، اساتید و کارکنان، اقدام به اجرای طرح پایش فضای فرهنگی و اجتماعی دانشگاه نمود تا یافته‌های این مطالعه بتواند در امر برنامه‌ریزی فرهنگی و اجتماعی به‌کار آید. گزارش حاضر نتیجه اجرای طرح پایش در حوزه دانشجویی است. مجموعه یازده جلدی پیمایش‌های جامعه دانشگاهی به مدیریت دکتر حسین میرزایی رئیس پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم منتشر و در دسترس علاقمندان قرار گرفت.