جست‌و‌جوی همه منابع

کتاب «تاریخ دانشگاه در ایران»منتشر شد

به گزارش روابط عمومی پژوهشکده مطالعات فرهگی و اجتماعی وزارت علوم، کتاب «تاریخ دانشگاه در ایران» تالیف مقصود فراستخواه به همت پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری در تابستان ۹۷ منتشر و روانه بازار نشر شد. این کتاب در واقع خلاصه شده کتاب «سرگذشت و سوانح دانشگاه در ایران» است که در سال ۱۳۸۷ منتشر شده بود. در این کتاب فراستخواه سعی دارد دانشگاه را به عنوان یک نهاد اجتماعی مورد مطالعه قرار داده و تاریخ شکل‌گیری آن را در جامعه ایران بازگو کند.

در پشت جلد این کتاب آمده است: دانشگاه نهادی اجتماعی است و از طریق تعامل با نهادهای دیگر دریک هم بافت اجتماعی و به صورت تاریخی ساخته می‌شود؛ اما وضعیت نهادی در جامعه ایران نامساعد بوده و علم آموزی را دشوار می‌ساخته است. این کتاب، نگاهی جامعه شناختی به آموزش عالی در ایران داشته و دانشگاه را به مثابه یک «نهاد اجتماعی» مورد مطالعه علمی و محل تامل قرار داده است و تحولات آن را به روش زمینه‌کاوی تاریخی با تاکید بر تجربه معاصر ایرانی و ضمن استفاده از اسناد و شواهد ملی بررسی کرده  است.

همچنین در قسمت‌های ابتدایی صفحه ۳۲ کتاب وقتی به بررسی علم در تاریخ ایران پرداخته می‌شود ذکر شده است: استعدادهای انسانی در این حوزه تمدنی، در سطح نخبگان است. دلیل این امر هم جزمیت تعصب آلود مذهبی که موجب تکفیر امثال زکریای رازی و مانع دیگر استبداد بوده است.

نویسنده علت این امر را موانع فرهنگی سیاسی و اجتماعی می‌داند. در همین زمینه باز در صفحه۵۳ کتاب آمده است: در دوره صفویه، عقلانیت هم در معنای سنت فلسفه عقلی در اسلام و هم در معنای خردگرایی جدید با موانع بسیاری روبه‌رو شد؛ ساختارهای اقتصادی، اجتماعی و سیاسی، برای عقلانیت مساعد نبود، به خصوص فقهایی که نفوذ و موقعیت فراوانی در جامعه به دست آورده بودند،  اغلب با مشرب عقلی میانه‌ای نداشتند.

فراستخواه در صفحه ۶۵ و ۶۶ کتاب عمدترین عامل رنسانس اول اروپا را در سده‌های ۹ و ۱۰ میلادی تحرک بازرگانی آنها می‌داند. و می‌نویسد: این تحرک در متن گروه‌های اقتصادی جامعه آنها وجود داشت نه اینکه حکومت، عامل و بازیگر عمده و انحصاری باشد. به طور خلاصه، دانشگاه به مفهوم جدید کلمه در دامن سرمایه‌داری بازرگانی اروپا رشد کرده؛ سرمایه‌داری‌ای که اولا برای هریک از جوامع آنها خصلت ملی داشت، ثانیا از پشتوانه فرهنگ کار و تحرک و مخاطره‌جویی و محاسبه‌گری اقتصادی در متن جامعه و گروه‌های اجتماعی و نوعی عقلانیت ابزاری برخوردار بود و ثالثا میل به تعامل خلاق و ارتباط منطقه‌ای و بین‌المللی داشت. این نوع سرمایه‌داری بنا به عللی که گفته شد، در ایران شکل نگرفت. پس طبیعی بود که معلول آن، یعنی دانشگاه نیز تکوین پیدا نکند.

وی ساخت اقتصادی، سیاسی و فرهنگی را عامل اصلی استبداد نهادینه شده در درون جامعه دانسته و همین استبداد را مانع شکل‌گیری مراکز اقتصادی، سیاسی و فرهنگی موازی با حکومت می‌داند و به همین دلایل است که دانشگاه در این سرزمین شکل نگرفت.

نویسنده در ادامه به بررسی شکل‌گیری دانشگاه در ایران می‌رسد و معتقد است که گام‌هایی نه چندان بلند در این زمینه در قرن نوزده برداشته می‌شود مثلا در صفحه ۱۰۹ آورده شده: بنابراین می‌توان گفت در قرن ۱۹ ایران هنوز در ناهم‌زمانی بسیار فاحشی نسبت به تراز محیط جهانی از حیث نهادهای جدید آموزشی و آکادمیک به سر می‌برد. در عین حال و با چالش‌های سختی که معدودی از کنشگران و واسطه‌های تغییر ایرانی در شکل موسسان، مدیران و معلمان این مدارس در این دوره عمل کردند، توانستند تا حدی زمینه‌های پیدایی و برآمدن دانشگاه را در جامعه ایران به لحاظ فرهنگی، اجتماعی و نهادی فراهم کنند.

در ادامه این کتاب مسائلی مانند رابطه مدرنیزاسیون و دانشگاه را مورد بررسی قرار داده و به همین منوال به دوره معاصر و رشد و گسترش دانشگاه ها در دوره بعد از انقلاب می‌پردازد. این کتاب برای علاقه‌مندانی که در زمینه آموزش عالی و تاریخ آن و حتی مدرنیزاسیون در ایران مطالعه و تحقیق می‌کنند می‌تواند بسیار مفید باشد.  کتاب «تاریخ دانشگاه در ایران» تسط انتشارات پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم در۴۰۸ صفحه و با شمارگان ۱۰۰۰ نسخه به مبلغ۲۲ هزار تومان منتشر شده است.

علاقه‌مندان می‌توانند با مراجعه به این مراکز فروش این کتاب را تهیه کنند؛

دفتر فروش پژوهشکده : خیابان پاسداران، خیابان شهید مومن‌نژاد (گلستان اول)، شماره ۱۲۴، تلفن: ۲۲۵۷۰۷۷۷، ۲۲۵۷۰۶۶۶، داخلی ۲۰۹

انتشارات خوارزمی:  تهران خیابان انقلاب اسلامی بین ۱۲ فروردین و فخر رازی شماره ۱۲۶۸- شماره تلفن ۶۶۴۰۶۲۷۳-۶۶۴۰۰۷۰۶

کتاب مهربان:  خیابان انقلاب اسلامی، بین ۱۲ فروردین و اردیبهشت کتابفروشی نشر بازرگانی تلفن: ۶۶۹۵۳۴۷۵

نشر اندیشه احسان : خیابان انقلاب اسلامی، روبروی دانشگاه تهران پاساژ فروزنده، طبقه هم کف. ۰۹۱۹۲۴۰۱۹۵۵

انتشارات مولی  تهران، میدان انقلاب، خیابان انقلاب، نرسیده به خیابان انقلاب، شماره ۱۱۵۸، تلفن:۶۶۴۰۹۲۴۳

کتابفروشی دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران  تهران، پل گیشا ـ دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران، تلفن: ۶۱۱۱۷۹۵۲

انتشارات ققنوس: تهران، خیابان انقلاب اسلامی، بازارچه کتاب، تلفن ۶۶۴۱۳۷۲۲، ۶۶۴۶۷۴۹۱