جست‌و‌جوی همه منابع

مرور نظام‌مند مسائل اجتماعی زندگی دانشجویی

کتاب مرور نظام مند مسائل اجتماعی زندگی دانشجویی توسط آمنه صدیقیان بیدگلی عضو هیئت علمی پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری و مجتبی لشگری دانش آموخته رشته جامعه شناسی از دانشگاه تهران، به رشته تحریر در آمده است. این کتاب در سال ۱۳۹۶ توسط نشر پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی منتشر و در اختیار علاقه مندان قرار گرفته است.

این کتاب در دو بخش اصلی سازمان یافته است؛

 

بخش اول

در بخش اول، فرایندی که در زمینه “بازشناسی مهمترین مسائل اجتماعی زندگی دانشجویی در ایران”  انجام شده، ارایه گردیده است. این بخش معطوف به بازشناسی مهمترین مسائل اجتماعی مرتبط با زندگی دانشجویان با رویکرد اجرایی است؛ بدین معنی که با مرور طرح های ملی، پیمایش های کلان، اسناد و فراتحلیل ها سعی شده است مهمترین مسائل اجتماعیِ دانشجویی در یک رویکرد تلفیقی شناسایی شوند.

اطلاعات حاصل از این بخش در یک فرایند طولانی با مراجعه محقق و همکارانش به سازمان ها و وزارت خانه های مختلف و دسترسی به اسناد موجود در حوزه جوانان، دانشجویان و مسائل اجتماعی بدست آمده اند.

در واقع، محققان تلاش کرده اند تا پیش از اقدام به انجام مرور نظام مند، مسائل اجتماعی حایز اهمیت را از میان انبوهی از مسائل موجود شناسایی کنند؛ چرا که مرور محققان نشان می دهد عموم پژوهش های صورت گرفته در این حوزه، دارای رویکرد مناسبی در گزینش مسائل مهم نبوده و عموما به واکاوی نظری و تجربی دلایل انتخاب برخی از متغیرها از میان دیگر متغیرها نپرداخته اند.

اگرچه بعضاَ ملاحظه می شود که در برخی تحقیقات، تنوع قابل اعتنایی از مسائل بررسی شده اند، اما جالب این است که این گزینش ها عموما توام با بررسی و تحلیل مطالعات پیشین صورت نگرفته اند. بنابراین، از آن جایی که اساسا زمان و انرژی و منابع لازم برای تعریف همه مسائل به عنوان مسائل اولویت دار وجود ندارد، لاجرم بایست بر اساس روش ها و ملاک هایی معتبر دست به گزینش برخی از متغیرها در میان انبوهی دیگر از متغیرها زد.

تردیدی نیست که هر نوع تلاشی که به تدقیق مسائل و اولویت دهی مبتنی بر دانش و علم منتهی گردد، لاجرم می تواند به بهبود سیاست گذاری ها، صرفه جویی های اقتصادی و در یک کلام، بهبود سازوکارهای دانشگاه پژوهی منجر گردد.

محققان در بخش اول این کتاب با استفاده از مطالعات برساختی (برساخت نخبگان و متخصصان، برساخت عموم مردم، برساخت دانشجویان)، مرور پیمایش‌های کلان موجود، فراتحلیل ها و رجوع به وضعیت سنجشی متغیرها (عدم سنجش/فقر در سنجش) و تشکیل ماتریس های چندگانه، امتیاز هر مساله اجتماعی را مشخص و در نهایت در یک رویکرد چند وجهی مسائل مهم اجتماعی دانشجویان در ایران را معرفی کنند.

پس از مرور ادبیات مفهومی مسائل اجتماعی و بحث از رویکردهای پیش گفته، تحلیل و امتیازدهی متغیرها در ماتریس های چندگانه دنبال شده، در نهایت، مهاجرت تحصیلی نخبگان، امید به زندگی و رضایت از زندگی، احساس نابرابری و محرومیت نسبی، حقوق و وظایف شهروندی، قانون گریزی و رفتارهای پرخطر به عنوان مسائل در اولویت بررسی در جمعیت دانشجویی تشخیص داده شده اند. بخش دوم این کتاب، ادامه فرایند ذکر شده را با بررسی وضعیت این مسائل بازشناسی شده در جمعیت دانشجویی ادامه داده است.

 

بخش دوم

در ادامه این فرایند، پژوهشگران وضعیت این مسائل اجتماعی را در تحقیقات موجود (تحقیقات عموما استانی و مقطعی) با استفاده از تکنیک مرور نظام مند بررسی نمودند.

بر این اساس، ۳۵۹ سند در مورد مسائل پیش گفته بررسی شدند؛ ملاک گزینش اسناد قرار گرفتن در بازه زمانی ۱۳۷۰ تا ۱۳۹۵؛ داشتن نمونه دانشجویی و استفاده از روش شناسی کمی پیمایشی بوده است.

در مورد رفتارهای پرخطر، مسائل بررسی شده عبارتند از مصرف سیگار، مواد مخدر و مشروبات الکلی، ناهنجاری های جنسی، ناهنجاری های رسانه ای، ناهنجاری های آموزشی، ارتکاب جرم، خشونت، وندالیسم و افکار و تمایلات مرتبط با خودکشی. حدود ۱۹۷ مطالعه در مورد مجموع این رفتارهای پرخطر بررسی شدند.

مشخصات توصیفی هر کدام از مسائل در قالب روند زمانی، نقشه های GIS نشان دهنده تفاوت وضعیت دانشجویان در استان های گوناگون، گستره زمانی، گستره مکانی (ملی یا استانی)، گستره انواع اسناد (مقاله، طرح، پایان نامه ارشد، پایان نامه دکتری)، گستره علمی (توصیفی، تبیینی)، حیطه علمی (روان شناختی، جامعه شناختی، علوم پزشکی)، گستره جامعه آماری (اسامی و فراوانی دانشگاه ها)، مشخصات تحلیلی (شامل فراوانی نظریات و متغیرهای استفاده شده)، تعداد کل مطالعات و مجموع حجم نمونه ارایه شده اند.

از این روی، در بخش دوم سعی شده است تا توصیف حداکثری از مشخصات مطالعات دانشجویی در مورد مسائل اجتماعی بازشناسی شده در مطالعات عموما مقطعی و استانی موجود ارایه شود.

یافته ها بصورت کلی نشان می دهند سنین و مقاطع تحصیلی پایین تر در میان دانشجویان، تفاوت های قابل اعتنایی را در اهمیت عموم این مسائل ایجاد می کند. رفتارهای پرخطر عموما در میان پسران بیش از دختران در تحقیقات موجود مورد تاکید قرار گرفته‌اند و این موضوع اهمیت تحلیل های جنسیتی را نشان می دهد که این موضوع بر اساس نظریه پیوند اجتماعی هیرشی تحلیل شده است.

وضعیت پایگاه اقتصادی و اجتماعی تنها در مورد وندالیسم رابطه معکوس و در مورد حقوق و وظایف شهروندی نیز رابطه مستقیم را نشان می دهد. پسران به عنوان گروه هدف مهمتری در زمینه مهاجرت تحصیلی نخبگان قلمداد می شوند چرا که تمایل به مهاجرت در میان پسران به مراتب بیشتر از دختران اعلام شده است.

در مورد وضعیت تاهل، عموم پژوهش ها اشاره کرده اند دانشجویان متاهل به مراتب در معرض آسیب ها و رفتارهای پرخطر بیشتری قرار دارند. همچنین، دانشجویان متاهل به نسبت بیشتری در مقایسه با دانشجویان مجرد از اخلاق شهروندی و رضایت از زندگی بیشتری برخوردار هستند.

مقطع تحصیلی در مورد برخی از متغیرها مانند مصرف سیگار، مشروبات الکلی و مواد مخدر عموماَ رابطه مستقیم داشته و در مورد برخی از مسائل دیگر مانند انحرافات رسانه ای و وندالیسم رابطه معکوسی داشته است. لذا، به نظر می رسد دانشجویان مجرد، سنین پایین تر و پسر در معرض خطر بیشتری هستند.

در مورد رفتارهای پرخطر، استان هایی همچون خراسان جنوبی، خراسان شمالی، قم، کرمانشاه و غیره دارای میانگین انحرافات بیشتری بوده اند. سایر تفاوت های استانی در مورد دیگر متغیرها نیز به تفصیل در بخش دوم کتاب مورد اشاره و توصیف قرار گرفته است.

از محور های مهم دیگری که در بخش بحث و نتیجه گیری ارایه شده است، تقسیم بندی و تحلیل یافته ها بر حسب حیطه های علمی بوده است؛ در مجموع، بیش از دو سوم (۱۲۹ مطالعه از مجموع ۱۸۴ مطالعه) در زمینه رفتارهای پرخطر مربوط به حوزه های روان شناسی و علوم پزشکی بوده است.

از آن جایی که عموم مطالعات از نوع اپیدمولوژیک و توصیفی بوده اند، سهم مطالعات تبیینی خصوصا در حوزه علوم اجتماعی به مراتب کمتر بوده است. در زمینه امید به زندگی و رضایت از زندگی، عموم مطالعات روان شناختی بوده و در زمینه رفتارهای پرخطر عموما مطالعات در حوزه علوم پزشکی انجام شده اند.

در ادامه فصل پایانی این کتاب، مباحثی در نقد مدیکالیزه شدن و روان شناختی شدن برخی مسائل اجتماعی (عموما رفتارهای پرخطر) ارایه شده است و با مرور مباحث نظری و پیشینه هر یک از مسائل، سعی شده است تا این فرایند مورد توجه قرار گیرد و تاکید گردد در برخی از زمینه ها لازم است نه صِرفا مطالعات جامعه شناختی، روان شناختی یا پزشکی به تنهایی، بلکه یک رویکرد چند بعدی مورد استفاده قرار گیرد و هیچ حیطه علمی به محدود سازی دیگر حیطه های علمی اقدام نکند.

پژوهشگران امیدوارند، مخاطبان آتی این اثر، با دسترسی به اطلاعات گردآوری شده در این پژوهش بتوانند بینش کلی و سهل الوصول تری را نسبت به مسائل اجتماعی زندگی دانشجویی در قالب این اثر پیش روی خود داشته باشند.

 

 

 

مشخصات کتاب‌شناسی؛

صدیقیان بیدگلی، آمنه و لشگری، مجتبی، مرور نظام مند مسائل اجتماعی زندگی دانشجویی (۱۳۹۶)، تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی