تشریح فعالیت‌های علمی و آکادمیک مؤسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی در هفته ترویج علم

دکتر رضا ماحوزی، دانشیار مؤسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی با بیان این که یکی از اولین شروط بهسازی نظام آموزش عالی کشور، استقلال دانشگاه‌هاست بر ضرورت پیگیری این مقوله به عنوان مطالبه عام دانشگاهیان کشور تأکید کرد.

به گزارش روابط عمومی مؤسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی، دکتر رضا ماحوزی، معاون آموزشی پژوهشی مؤسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی که ذیل عنوان «مؤسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی و تقویت حوزه مطالعات اجتماعی آموزش عالی» در صد و سی و ششمین نشست ترویجی انجمن ترویج علم ایران سخن می‌گفت در ابتدا در معرفی مؤسسه و فعالیت‌های آن اظهار داشت: این مؤسسه که تا پیش از ارتقاء در شهریورماه سال گذشته با عنوان «پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی» فعالیت داشت، انجام مطالعات فرهنگی و اجتماعی در حوزه آموزش عالی، علم و فناوری را برعهده دارد. مؤسسه در دوره اول فعالیتیش که از سال ۸۵ با ایجاد ساختار و استقرار مکانی پژوهشکده آغاز شد، عمدتاً بر پژوهش‌های فرهنگی و اجتماعی در حوزه آموزش عالی تمرکز داشت ولی با توجه به ضرورت‌ها و احساس نیازی که خصوصا در چند سال اخیر ایجاد شد، تلاش کرد، دامنه مطالعات و تحقیقات خود را به حوزه علم و فناوری نیز گسترش دهد.

مشاهد برنامه ذخیره شده این نشست

وی خاطرنشان کرد: ارتقای ساختاری مؤسسه و تأسیس دو گروه جدید مطالعات علم و فناوری و مطالعات ارتباطات و فضای مجازی طی کمتر از یک سال و نیم گذشته این فرصت را ایجاد کرد که با توان بیشتر در زمینه مطالعات فرهنگی و اجتماعی در حوزه‌ علم و فناوری فعالیت کنیم.
ماحوزی با اشاره به این که مؤسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی یکی از چند مؤسسه و مرکز پژوهشی است که مستقیماً ذیل وزارت علوم، تحقیقات و فناوری فعالیت دارد، اظهار داشت: مؤسسه در رویکردی که در دوره اول فعالیت خود به مسائل آموزش عالی و دانشگاه ها داشت، حوزه‌های فرهنگی و اجتماعی را به معنای عام در نظر می‌گرفت به طوری که خارج از حوزه‌های فرهنگی و اجتماعی آموزش عالی، مباحثی مثل جنبه‌های تمدنی، عدالت، سیاست، شعر و ادب و برخی حوزه‌های اجتماعی، سیاسی دیگر را هم در برنامه‌های پژوهشی و مطالعات خود مورد توجه قرار می‌داد، اما تقریباً از هشت سال پیش به این سو، تلاش کرده‌ایم با بررسی جنبه‌های مختلف فرهنگی و اجتماعی آموزش عالی، حیطه ماموریت‌های موسسه را مشخص کرده و فعالیت‌ها را بر حوزة مسائل آموزش عالی متمرکز کنیم. در واقع سعی داریم در درجه اول به عنوان یک مرکز پژوهشی تخصصی در راستای نیازهای حوزة معاونت فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم و در وهله دوم با توجه به تبیین جایگاه فرهنگی و اجتماعی نظام آموزشی و علمی کشور به عنوان مرکزی برای پژوهش‌های فرهنگی و اجتماعی آموزش عالی، علم و فناوری کشور فعالیت کنیم.

دایره مطالعات فرهنگی و اجتماعی در وزارت علوم محدود به معاونت فرهنگی نیست

وی تصریح کرد: با توجه به مأموریت‌های متعددی که وزارت علوم، تحقیقات و فناوری برعهده دارد، معاونت‌های مختلفی در سطح وزارتخانه و دانشگاه‌ها فعال هستند که هر یک از آنها با مسائلی از جنبه فرهنگی و اجتماعی مواجهند؛ لذا مطالعات فرهنگی و اجتماعی در وزارت علوم صرفاً به حوزه دانشجویی و معاونت فرهنگی و اجتماعی وزارتخانه محدود نمی‌شود و دایره مطالعات فرهنگی و اجتماعی، بخش‌ تحقیقات، علم و فناوری، تعاملات بین‌المللی، امور اداری، مالی و محیط زیست و … در سطح وزارت علوم و آموزش عالی کشور را نیز شامل می‌شود. در این راستا، مؤسسه هم سعی کرده همه این حوزه‌ها را مورد توجه  قرار دهد.
وی با این مقدمه تصریح کرد که با توجه به حوزه‌های چندگانه‌ای که مؤسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری طی هشت سال اخیر تلاش کرده به همه آنها بپردازد، مأموریت های تازه‌ای مثل ساماندهی مطالعات میان‌رشته‌ای را نیز برعهده گرفته است.
ماحوزی خاطرنشان کرد: مأموریت ما در این حوزه، مطالعه و شناسایی دقیق حوزه‌ها و رشته‌های مختلفی است که می‌توانند در قالب حوزه‌های میان‌رشته‌ای با یکدیگر ارتباط برقرار کنند. البته دوستان ما در گذشته با انجام مطالعات و ترجمه برخی کتب و منابع خارجی، چارچوبی را در بحث میان‌رشته‌ای‌ها در کشور شکل داده بودند که تلاش داریم هم به لحاظ تولید ادبیات و هم به عنوان کانونی برای همکاری و تعامل کنشگران علاقمند به این حوزه، فعالیت در این حوزه را با جدیت دنبال کنیم.
معاون آموزشی پژوهشی مؤسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی وزارت عتف خاطرنشان کرد: با تلاش‌های صورت گرفته در این بخش، چند ده رشتة دانشگاهی میان‌رشته‌ای، تعریف شده و در کنار آن، مجله «مطالعات میان‌رشته‌ای» – با ضریب تأثیر بسیار بالا- توسط مؤسسه منتشر می‌شود. سعی ما بر این است که ضمن هدایت دقیق فعالیت‌های خود به حوزه آموزش عالی، منظور از میان‌رشته‌ای کار کردن در حوزه دانش و رشته‌های دانشگاهی را تبیین کنیم. در این راستا، میز تخصصی مستقلی برای پرداختن به مطالعات میان رشته‌ای در مؤسسه ایجاد شده است.
ماحوزی افزود: یکی دیگر از حوزه‌های فعالیت مؤسسه، حوزه مطالعات زنان و آموزش عالی است. این حوزه مطالعاتی از گذشته در قالب گروهی کم تعداد در مؤسسه وجود داشته که به لطف دوستان جدیدی که به مجموعه این گروه پیوستند و تعریف حوزه‌های دقیقتر سعی کردیم که دامنه مطالعات این گروه وسیعتر شود.
معاون آموزشی پژوهشی مؤسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی، یکی دیگر از حوزه‌های تحقیقاتی فعال در مؤسسه را مطالعات فرهنگی آموزش عالی عنوان کرد که این گروه هم که از بدو تأسیس مؤسسه وجود داشته در سال‌های اخیر به صورت هرچه متمرکزتر به حوزه آموزش عالی و علم و فناوری می‌پردازد.
وی با اشاره به فعالیت گروه مطالعات آینده‌نگر در مؤسسه گفت: این گروه هم در ابتدا بحث آینده‌نگری را به یک معنای عام که بخش کوچکی از آن آموزش عالی بود، دنبال می‌کرد که حوزه فعالیت این گروه هم محدودتر و دقیقتر به سیاستگذاری‌های فرهنگی و اجتماعی در آموزش عالی متمرکز شده است. گروه‌های مطالعاتی مذکور در ابتدای دولت یازدهم که دوره جدید فعالیت مؤسسه آغاز شد وجود داشتند و سعی کردیم با جذب اعضای جدید هیئت علمی مجموعه‌ای از فعالیتها شامل انتشارات پژوهشی مختلف، انتشار مجله علمی پژوهشی، سفارش پروژه‌ها به بیرون مؤسسه، برگزاری همایش‌های مختلف و حمایت از همایش‌های خارج از مؤسسه، دایره فعالیت‌ها را بر حوزه آموزش عالی متمرکز کنیم. در نتیجه این تلاش‌ها، موفق شدیم که حوزه مطالعات فرهنگی و اجتماعی آموزش عالی در ایران را تعریف کنیم و برای آن ادبیات و نیروی انسانی متخصصی تربیت کنیم.

شکل‌گیری حوزه مستقل مطالعات فرهنگی و اجتماعی آموزش عالی در کشور
ماحوزی تصریح کرد: تا پیش از این، حوزه آموزش عالی عمدتاً در دست اصحاب علوم تربیتی- و تا حدی مدیریت – بود و گشودن میدانی برای مطالعات اجتماعی آموزش عالی اگر هم به صورت جسته و گریخته انجام می‌شد، نیازمند یک تمرکز بود که به لطف خدا، این تمرکز در مؤسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی انجام گرفت تا جایی که در حال حاضر می‌توانیم با اطمینان اعلام کنیم که کشور ما صاحب قلمروی است که از زاویه مطالعات فرهنگی و اجتماعی به مسائل آموزش عالی نگاه می‌کند؛ زاویه‌ای که البته محدود به دانشجویان نیست و کلیت پیکره نظام آموزش عالی را مورد تأمل قرار می‌دهد.
معاون آموزشی پژوهشی مؤسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی خاطرنشان کرد: بعد از اینکه چنین تثبیتی را انجام دادیم، سه حوزه جدید را به وزارتخانه پیشنهاد دادیم که خوشبختانه بعد از گفتگوهایی که صورت گرفت با ادغام دو حوزه پیشنهادی مطالعات فرهنگی اجتماعی علم و مطالعات فرهنگی اجتماعی فناوری مجوز تشکیل گروه مطالعات علم و فناوری و گروه مطالعات ارتباطات و فضای مجازی صادر شد. با مشخص شدن مأموریت‌‌های مؤسسه در این سه حوزه، توانستیم اعضای هیئت علمی جدیدی را جذب و میزهای تخصصی جدیدی را تعریف کنیم؛ بدین ترتیب، شش میز تخصصی دیگر در قالب این دو گروه در مؤسسه فعال شدند.

فراتر رفتن از رویکردهای بسته و رفتن بسوی نگاه انتقادی مؤسسه در بررسی مسائل آموزش عالی

ماحوزی در جمع‌بندی مطالب عنوان شده، خروجی مؤسسه را به چهار سنخ از فعالیت‌ها تقسیم‌بندی کرد: یکی، ساحت پژوهشی که تعدادی عضو هیئت علمی در مؤسسه و اجتماعی بزرگ از نیروی انسانی متخصص در بیرون از مؤسسه به عنوان همکار در این ساحت فعال‌اند. ساحت بعدی، حوزه عمومی جامعه‌شناسی مردم‌مدار است که مؤسسه از زاویه تخصصی خود (آموزش عالی) به آن ورود کرده و تلاش دارد از فعالیت صرف در ارتباط با دولت فاصله گرفته و به جامعه کنشگران دانشگاهی اعم از کارکنان، دانشجویان، استادان و حتی پرسنل غیر مشخص در بخش‌های مختلف آموزش عالی توجه کند و موضوعات و مسائل آنها را نیز مورد مطالعه قرار دهد. ساحت سوم، مطالعات انتقادی دانشگاه و مطالعات انتقادی جامعه است که تلاش مؤسسه این است که فراتر از شناسایی وضعیت موجود با نگاه بسته دولتی، آن را با یک نگاه انتقادی هم مورد بررسی قرار دهد. در این راستا برای بهتر نگاه کردن به مسائل از ادبیات جهانی این حوزه در قالب ترجمه‌ آثار و گفتگوها با صاحبنظران خارجی کمک گرفته‌ایم تا بتوانیم چنین نگاه انتقادی را داشته باشیم. آخرین ساحت هم، سیاستگذاری فرهنگی اجتماعی علم و آموزش عالی کشور است.

رویکرد آگاهانه مؤسسه به سمت دانشگاهها و کنشگران دانشگاهی در پی کم‌توجهی بخش دولتی به پژوهش

وی خاطرنشان کرد: اگر بخواهم به صورت خیلی انضمامی توضیح بدهم، واقعیت این است که اگر فرض کنیم کار دولت‌ها باید براساس نظام کارشناسی انجام شود و ما هم بدنة کارشناسی بخشی از دولت یعنی وزارت علوم تعریف شده باشیم، بارها تلاش شده که  ارتباط مشخصی بین مؤسسه با ستاد وزارت علوم برقرار شود اما در عمل همواره اتفاقات و تحولاتی رخ داده که مانع شکل‌گیری ارتباطی استاندارد شده است. بعد از اینکه بازخورد مثبتی در قبال تولید و ارائه ادبیات پژوهشی از ستاد وزارت علوم دریافت نکردیم، آگاهانه به سمت دانشگاه‌ها و کنشگران دانشگاهی رفتیم. یعنی هم نهاد و هم کنشگران را مخاطب قرار دادیم تا از طریق ترویج یافته‌های پژوهشی خود، ترجمه و نقد کتابها و … بخشی از جامعه عمومی را قدرتمند کرده و قدرت تحلیل و نگاه اصولی به آن بدهیم و از طرف دیگر حرفهای آنها را بشنویم و تحولاتی را که در آن بخش غیررسمی در جریان است بشناسیم و آن‌ها را به موضوع پژوهش خود تبدیل کنیم. در گام بعد، موضوعات و مسائلی را که شناسایی کردیم به میزهای تخصصی پژوهشی تبدیل کردیم و در آخرین قدم در تلاشیم تا ماحصل دستاوردهای پژوهشی این میزها را به گزارش‌های سیاستی برای دانشگاه‌ها، مدیران و وزارت علوم تبدیل کنیم؛ بنابراین، فرض ما بر این است که در این تغییر برنامه که از نگاه صرف به وزارت علوم به سمت دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی رفتیم، دو دستاورد بزرگ داشتیم. ابتدائاً این که توانستیم حوزه عمومی را قدرتمند کنیم و دانش تخصصی را بین کنشگرانی که باید به ادبیات و مفاهیم نظری تخصصی مجهز باشند، ترویج کنیم و در وهله دوم، موضوعات جدیدی را که شناسایی کردیم مورد تحلیل و بررسی آکادمیک قرار دادیم تا شناخت عمیقتری راجع به اتفاقاتی که در این عرصه‌ها رخ می‌دهد، داشته باشیم.

انتشار ۵۰۸ عنوان کتاب توسط انتشارات مؤسسه

به گفته ماحوزی، مجموعه این فعالیت‌ها تاکنون به انتشار ۵۰۸ عنوان کتاب توسط موسسه منجر شده که ۳۱۸ عنوان از آنها اختصاصاً در حوزه آموزش عالی، علم و فناوری است. علاوه بر این بالغ بر ۲۰۸ پروژة پژوهشی اختتام یافته قطعی داریم که ۱۷۹ عنوان که در سالهای اخیر اجرا شده‌اند در حوزه آموزش عالی هستند.
معاون آموزشی و پژوهشی مؤسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی تصریح کرد: مؤسسه همچنین عهده‌دار انتشار فصلنامه تخصصی «مطالعات میان‌رشته‌ای» – با ۵۲ شماره تاکنون – و فصلنامه «تحقیقات فرهنگی ایران» – با ۵۳ شماره تاکنون- است که در سال‌های اخیر حداقل بین ۵۰ تا ۶۰ درصد مقالات آنها را به حوزه مطالعات آموزش عالی، علم و فناوری هدایت کرده‌ایم و در فراخوان‌های موضوعی این نشریات هم تلاش شده که به طور ویژه به همین حوزه‌ها بپردازیم. در کنار این نشریات، خبرنامه‌ الکترونیکی فصلی هم داریم که تاکنون ۱۴ شماره از آن منتشر شده است.
ماحوزی با بیان این که در فعالیت‌های اعضای هیئت علمی، انتشارات و نشست‌ها و همایش‌های پرشماری که توسط مؤسسه یا با حمایت آن برگزار می‌شود، همواره به ترویج دانش در حوزه مطالعات فرهنگی و اجتماعی آموزش عالی، علم و فناوری توجه شده است، اظهار کرد: همه ۳۱۱ عنوان نشست تخصصی برگزار شده توسط مؤسسه محتوای کاملاً تخصصی مرتبط با حوزه آموزش عالی، علم و فناوری داشته‌اند و از ۱۱۱ عنوان همایشی که با حمایت مؤسسه برگزار شده‌اند، همایشی را – در هشت سال اخیر – پیدا نمی‌کنید که در حوزه مزبور نبوده باشد. در حالی که در دوره اول فعالیت مؤسسه بسیاری از همایش‌های مورد حمایت مؤسسه در حوزه‌های عام اجتماعی و فرهنگی بودند.
معاون آموزشی پژوهشی مؤسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی در ادامه در خصوص فعالیت‌های آموزشی این مؤسسه گفت: دوره‌های آموزشی مؤسسه در مقطع دکتری شامل سه رشته جامعه‌شناسی فرهنگی، سیاستگذاری فرهنگی و اندیشه سیاسی است که حداقل ۵۰ درصد از رساله‌ها در هشت سال اخیر در حوزه آموزش عالی و دانشگاه‌ها بوده‌اند.

ارائه ۶۹ عنوان گزارش سیاستی و پژوهشی
ماحوزی با اشاره به تدوین و ارائه ۶۹ عنوان گزارش سیاستی و پژوهشی توسط مؤسسه که در اختیار مدیران ارشد، میانی و خرد در وزارت علوم و دانشگاه‌ها قرار گرفته، گفت: طی دو سال اخیر که فعالیت‌های مراکز آموزش عالی به دلیل پاندمی کرونا به فضای سایبری منتقل شده، غیر از فعالیت‌های معمولی که در فضای اسکای‌روم، اینستاگرام و دیگر سامانه‌های اینترنتی داشتیم به معاونت زنان ریاست جمهوری ۲۴ نوبت برای برگزاری کارگاه توانمندسازی و ۳۷۵ بار برای برگزاری کارگاه تاب‌آوری و به انجمن جامعه‌شناسی ایران ۱۱۱ نوبت از طریق سامانه‌های ارتباطی خود در فضای مجازی ارائه خدمت کرده‌ایم.
در حوزه جامعه‌شناسی مردم‌مدار و انتقادی هم یک پرونده مفصل و چندجانبه را برای کرونا باز کردیم. مشابه چنین فعالیتی را در دوره پیش از کرونا راجع به سیلاب‌ها و سانحه آتش‌سوزی ساختمان پلاسکو تهران داشتیم که طی آن‌ها به بحث‌هایی که راجع به کارآمدی یا ناکارآمدی دولت در مدیریت این سوانح مطرح است، پرداختیم.

فعالیت‌های مطالعاتی ویژه و راه‌اندازی سامانه ثبت خاطرات دوران پاندمی کرونا

به گفته وی، مؤسسه در قالب پرونده کرونا، چهار پژوهش و ترجمه (کتاب) داشته و دو مجموعه جستارها شامل نظرات و مقالات بیش از ۵۰ متخصص در خصوص آموزش عالی و کرونا منتشر کرده است. مجموعه‌هایی که در زمان انتشارشان بخشی از خلأ اطلاعاتی در این حوزه‌ را پرکرده ‌اند.
ماحوزی خاطرنشان کرد: مؤسسه همچنین ‌هفت عنوان گزارش بین‌المللی در زمینه نحوه مواجهه آموزش عالی با پاندمی کرونا را برای استفاده مدیران و سیاستگذاران ترجمه و منتشر کرده است. همایش «آموزش عالی در دوران کرونا و پساکرونا» نیز در همین راستا آذرماه امسال برگزار شد. دو شماره ویژه‌ از فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای هم به پرونده کرونا اختصاص یافته است. شش پژوهش تخصصی هم به سفارش مؤسسه راجع به ابعاد مختلف آموزش عالی و کرونا توسط متخصصان خارج مؤسسه اجرا شده‌اند. همچنین سامانه ویژه‌ای را به ثبت روایت‌های کرونایی در سطح مدیران، استادان، دانشجویان، کارکنان، فعالان فرهنگی و اجتماعی اختصاص دادیم. بخشی از این روایت‌ها در همایشی که اردیبهشت ماه سال ۱۴۰۰ داشتیم مورد تحلیل قرار گرفت و به مثابه یک ترم قابل‌توجه، مفهوم‌پردازی شد.
ماحوزی تصریح کرد: در این سالها غیر از چند دوست عزیز که از معاونت فرهنگی و اجتماعی وزارتخانه به مؤسسه منتقل شده بودند، ۲۴ مورد جذب هیئت علمی داشتیم. در حال حاضر ۲۷ میز تخصصی در مؤسسه داریم که هرکدام توسط یکی از اعضای هیئت علمی که شبکه‌ای از محققان بیرون از مؤسسه را با خود همراه کرده‌اند، اداره می‌شود. امکان اینکه هر عضو هیئت علمی بتواند برای میز تخصصی خود علاوه بر نشست‌های معمول، همایشی را در سطح ملی و بین‌المللی برگزار و جمع دیدگاههای دیگر متخصصان را داشته باشد در مؤسسه فراهم بوده و تا امروز چندین همایش بزرگ در قالب همین میزهای تخصصی برگزار شده‌اند.
معاون آموزشی و پژوهشی مؤسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی با بیان این که اعضای هیئت علمی مؤسسه در حال حاضر با اتمام اجرای برنامه پژوهشی چهار ساله و گذراندن سال اول برنامه پژوهشی پنج ساله‌ خود، دومین سال این برنامه را سپری می‌کنند، اظهار داشت: از زمانی که برنامه‌های پژوهشی مؤسسه برای اعضای هیئت علمی تدقیق شده، حدود شش سال می‌گذرد. این برنامه‌مندی باعث شده که همکاران عضو هیئت علمی از کثرت کاری فاصله گرفته و روی موضوعاتی خاص متمرکز بشوند که سبب می‌شود تا چند سال دیگر، هر یک از آنها در حوزه میز تخصصی خود، یک صاحبنظر قابل رجوع در سطح ملی باشند. برای رسیدن به این هدف، برنامه‌های حمایتی متعددی مثل اعطای پژوهانه (گرنت) و تنظیم فرمهای ترفیع و ارتقا براساس ۷۰ درصد کار مرتبط با میز تخصصی و ۳۰ درصد کار آزاد در نظر گرفته شده است.

راه‌اندازی سامانه رصد فرهنگی و اجتماعی کشور در آینده نزدیک

ماحوزی با اشاره به برنامه مؤسسه برای راه‌اندازی سامانه رصد فرهنگی و اجتماعی کشور اظهار داشت: این سامانه که ان شاءالله به زودی راه‌اندازی می‌شود، آخرین مراحل تست را طی می‌کند. در این سامانه، داده‌های استخراج شده از تمام پایان‌نامه‌ها، پژوهش‌ها و پیمایش‌های ملی و حتی استانی به صورت کدگذاری شده در اختیار محققان و مدیران قرار می‌گیرد تا برای اولین بار بتوانیم به تصویری بسیار واضحتر از وضعیت فرهنگی و اجتماعی کشور دست پیدا کنیم. اعضای هیئت علمی مؤسسه و محققان همکار آنها هم می‌توانند از داده‌های به روز این سامانه استفاده کنند. البته با راه‌اندازی سامانه رصد فرهنگی، تمام نظام آموزش عالی کشور از ثمرات آن بهره‌مند خواهد شد.
وی خاطرنشان کرد: یکی دیگر از اقدامات مؤسسه، تثبیت برنامه پژوهشی مؤسسه و هر یک از اعضای هیئت علمی براساس یک نگاه بلندمدت در سطح وزارتخانه است تا حتی الامکان از تغییرات مداوم در اثر تغییر و تحولات مدیریتی در امان باشد. یکی دیگر از رویکردهای ما، برقراری ارتباط علمی بسیار وثیق بین اعضای هیئت علمی است به طوری که هر کدام فراتر از گروه تحقیقاتی خود با تمامی همکاران در مؤسسه تعامل داشته باشند بدین منظور هر ساله در چهار نوبت (در پایان هر فصل) اعضا به مدت یک هفته به صورت جدی با یکدیگر بحث و تبادل نظر دارند و آخرین یافته‌های پژوهشی خود را مطرح می‌کنند و نظر همکاران را راجع به طرح‌ها و روند پیشرفت کارشان جویا می‌شوند. این قبیل گفت‌وگوهای نقادانه، ضمن این که به تکمیل داده‌ها، رفع کاستی‌ها و اصلاح ایرادات احتمالی در روند اجرای طرح‌ها کمک می‌کند، تمرینی برای انجام تحقیقات چندرشته‌ای و میان‌رشته‌ای است.
ماحوزی افزود: یکی دیگر از وجوه بسیار فعال مؤسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی، دبیرخانه جشنواره بین‌المللی فارابی – ویژه علوم انسانی و اسلامی – است که در مؤسسه مستقر است و مسئولیت مهم بسترسازی برای حمایت از تولید و ترویج دانش‌های تخصصی علوم انسانی و اسلامی و حمایت از محقان این حوزه را برعهده دارد. این دبیرخانه دائمی که به صورت تمام وقت فعال است، غیر از شناسایی آثار برجستة داخلی ارائه شده به جشنواره در دو بخش جوان و بزرگسال و در ۱۵ گروه علمی مختلف، مسؤولیت شناسایی، دعوت و تقدیر از ایران‌شناسان و اسلام‌شناسان برجسته بین‌المللی را هم برعهده دارد و تلاش می‌کند از ظرفیت کم نظیر این چهره‌ها به عنوان سفیران و مروجان فرهنگ ملی و اسلامی ما در اقصی نقاط جهان استفاده کند.

شناسایی و تقدیر از ۳۰۰ محقق برجسته علوم انسانی در جشنواره فارابی

وی خاطرنشان کرد: جشنواره بین‌المللی فارابی طی دوازده دوره برگزاری، ۲۹۹ برگزیده داخلی داشته یعنی در واقع این تعداد محقق برجسته ایرانی را در حوزه‌های مختلف علوم انسانی و اسلامی شناسایی و معرفی کرده و در بخش بین‌المللی نیز بالغ بر ۷۷ استاد برجسته و شاخص خارجی در حوزه ایران‌شناسی و اسلام‌شناسی را مورد شناسایی و تقدیر قرار داده است. البته در این جشنواره از برخی دیگر از شخصیت‌ها و برگزیدگان داخلی مثل پیشکسوتان علوم انسانی کشور، مترجمان برجسته، نظریه‌پردازان برجسته، انجمن علمی برجسته و مجله برجسته نیز تقدیر می‌شود حتی اساتید پیشکسوت درگذشته هم با اعطای جایزه، لوح و تندیس جشنواره به خانواده‌هایشان مورد تجلیل قرار می‌گیرند.
به گفته ماحوزی تا پایان جشنواره فارابی امسال (دوره دوازدهم جشنواره) ۱۴۲ فرد و نهاد و مجله در این بخش‌ها معرفی و تقدیر شده‌اند. البته فعالیت‌های دبیرخانه دائمی جشنواره بین‌المللی فارابی محدود به بررسی آثار و شناسایی برترین‌ها و شخصیت‌ها و نهادهای برگزیده نیست و در طول سال هم نشست‌های تخصصی مختلفی را برگزار می‌کند که از جمله آنها می‌توان به نشست تخصصی تعاملات علمی فلسفی ایران و یونان اشاره کرد.
وی خاطرنشان کرد: بسیاری از برگزیدگان بین‌الملل جشنواره فارابی که برای سخنرانی در مؤسسه حضور یافته‌اند، بعد از بازگشت به کشورهایشان ارتباط خود را با مؤسسه حفظ کرده‌اند به طوری که اغلب در سفرهای بعدی خود مجدداً به خانواده جشنواره فارابی سر زده‌اند. دبیرخانه جشنواره در چندین نکوداشتی که برای چهره‌های برجسته علوم انسانی از جمله استاد مجتبایی، استاد محقق، استاد فلامکی و … برگزار کرده یا نکوداشت‌هایی که در برگزاری آنها مشارکت داشته مثل نکوداشت استاد ضیا موحد، استاد کریم مجتهدی، مرحوم آذرتاش آذرنوش و … همچنین سعی کرده نشان دهد که اصحاب علوم انسانی، علی‌رغم تفاوت و تعدد رشته‌ها به مثابه یک صنف و جریانی که ما آنها را از متخصصان حوزه پزشکی و تجربی یا متخصصان حوزه فنی مهندسی متمایز می‌دانیم، پیکره واحدی را تشکیل می‌دهند که باید در ارتباط با یکدیگر هر پدیده‌ای را مورد مطالعه قرار بدهند.

پدیده‌های اجتماعی صرفا ماهیت اجتماعی ندارند

به گفته این دانشیار فلسفه، پدیده اجتماعی صرفاً یک پدیده اجتماعی نیست بلکه یک پدیده سیاسی، یک پدیده مدیریتی، یک پدیده اقتصادی و … است یعنی شئون متعددی دارد و دبیرخانه جشنواره فارابی به سهم خود تلاش کرده این مسأله را تبیین کند که متخصصان علوم انسانی در مطالعه پدیده‌های حوزه تخصصی خود باید از زوایای دیگر هم آن موضوع را مورد بررسی قرار دهند و این امر میسر نمی‌شود مگر اینکه متخصصان دیگری کنار دست ما باشند که به ما کمک بکنند.
معاون آموزشی پژوهشی مؤسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی در پایان توضیحات خود تأکید کرد که این فعالیت‌ها و دستاوردها، صرفاً حاصل مدیریت مجموعه یا تنها، حاصل کار اعضای هیئت علمی یا کارکنان و کارشناسان و استادان و محققان همکار از خارج مؤسسه نیست؛ بلکه، حاصل ضرب همکاری همة اجزای این مجموعه بزرگ است و مسلماً نبود هر یک از این بخش‌ها یکی از پایه‌های این میز را حذف خواهد کرد و قاعدتاً، میز استحکام و ثبات قبل را نخواهد داشت.

دکتر اکرم قدیمی، عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات سیاست علمی کشور هم که اداره این نشست را برعهده داشت با تبریک و آرزوی موفقیت برای عموم همکاران در مؤسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی گفت: امیدوارم این روند موفق در مؤسسه ادامه پیدا کند و به سرنوشت بقیه مراکز که با یک تغییر مدیریتی، همه چیزشان ناگهان تغییر کرده، دچار نشوند.

مؤسسه به اصلاح سوء برداشت‌ها در خصوص ترویج علم کمک کند

وی با اشاره به اظهارات ماحوزی مبنی بر این که مؤسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی در حوزه جامعه‌شناسی مردم‌مدار فعالیت دارد و تلاش‌های علمی که در آن صورت می‌گیرد به نوعی، ترویج داده می‌شود، گفت: موضوع ترویج علم که در واقع همان ارتباط بین علم و جامعه است و ضرورت دارد که نهادهای مختلفی در این ارتباط تلاش کنند در کشور ما با ضعف شدیدی مواجه است. مؤسسات علمی که این همه زحمت می‌کشند باید به نحوی با جامعه هم ارتباط برقرار کنند و مباحث تخصصی را به یک زبان ساده و قابل فهم برای عموم ترویج کنند. با توجه به سوءتفاهم‌ها و سوءبرداشت‌هایی که از مفهوم ترویج علم در برخی مسئولان وجود دارد مؤسسه می‌تواند در رفع این سوءتفاهم‌‌ها بسیار مؤثر باشد؛ لذا می‌خواهم خواهش کنم که مؤسسه در این زمینه هم به نحو مقتضی به کمک جامعه علمی بیاید.

دکتر ماحوزی در پاسخ گفت: مؤسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی و مرکز تحقیقات سیاست علمی کشور که سال‌ها شما معاونت آن را برعهده داشتید به طور مشخص برای کمک به دولت و دولتمردان تأسیس شده تا در حوزه دانشگاه‌ها و آموزش عالی کشور به نحو بهتری تصمیم بگیرند. با این حال متأسفانه نظرات کارشناسی این دو مرکز و مراکز مشابه چندان مورد اقبال قرار نمی‌گیرد. صحبت در باب بهسازی آموزش عالی تا زمانی که آموزش عالی ما در دست صاحبان حقیقی آن یعنی کنشگران درون دانشگاه نباشد و به نظام کارشناسی آنچنان که شایسته است احترام گذاشته نشود، بی‌معناست. در کتاب «حامیان علم و فناوری در ایران»، سعی کرده‌ام این مسأله را به شکلی تلطیف شده مطرح کنم و نشان داده‌ام که در مطالعات پسادانشگاهی که امروزه در دنیا هست چگونه بحث بهسازی دانشگاه‌ها حتی از خود دانشگاه‌ها هم فاصله می‌گیرد و در بدنه جامعه قرار می‌گیرد تا جامعه به دانشگاه‌ها کمک کند که راه درست را تشخیص بدهند. اساساً این میزان دخالت عوامل بیرونی در امر دانشگاه امری غیر طبیعی است؛ یعنی این جزو بدیهی‌ترین مسائل است که دانشگاه باید مستفل باشد و کار دانشگاه به دانشگاهیان واگذار شود. حتی در مطالعات جدید از اینکه دانشگاه‌ها باید توسط دانشگاه‌ها اداره بشوند، یا صرفاً توسط دانشگاهیان اداره بشود هم فاصله گرفته‌اند و قضیه را به این سمت می‌برند که جامعه به صورت مشخص دردها، مسائل و نیازهای خود را مطرح کند و با قرار گرفتن شبکه‌ای از خیرین در کنار نظام متخصصان دانشگاهی، رابطه دانش و جامعه، رابطه علم و صنعت، رابطه عالم و دانشمند علوم انسانی و انسان برقرار شود. وقتی چنین مکانیسمی در کشور ما وجود ندارد، طبعاً خطری که به آن اشاره کردید، همواره وجود دارد.

ماحوزی تصریح کرد: یکی از اولیه‌ترین شرط‌های بهسازی نظام آموزش عالی ما این است که روی مقوله استقلال دانشگاه به صورت جدی پافشاری کنیم و مسئله استقلال دانشگاه را صرفاً بین خودمان چند نفر مطرح نکنیم؛ بلکه آن را به یک مطالبه عام در کشور تبدیل کنیم. در شرایطی که کشور ما به لحاظ تعداد کنشگران دانشگاهی اعم از استادان و دانشجویان در رتبه‌های برتر جهان قرار دارد، از لحاظ استقلال دانشگاه راه‌های نرفته بسیار پیش رو داریم.
به گفته وی، وقتی استقلال دانشگاه به رسمیت شناخته نشود، طبیعی است که با رخدادهای ناگواری مثل بی ثباتی و تغییر مداوم برنامه‌های دانشگاهی مواجه باشیم.
معاون آموزشی و پژوهشی مؤسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی خاطرنشان کرد: ما در مؤسسه از تمام ظرفیت خود برای کاهش تأثیر تغییر دولت‌ها بر روند فعالیت‌های مؤسسه استفاده می‌کنیم و با تدابیری مثل تقسیم‌بندی برنامه‌ها به بلندمدت و کوتاه مدت تلاش داریم لااقل بخشی از برنامه‌ها را از تغییرات مصون نگه داریم. البته جایی را هم برای نیازهای آنی دولت که قاعدتاً باید توسط مراکز سیاستگذاری مثل مرکز تحقیقات سیاست علمی و مؤسسه ما دنبال شود، باز می‌کنیم.

ضرورت شکل‌دهی اکوسیستم و اجتماع علمی در کشور

در ادامه این گفت‌وگو، دکتر قدیمی با اشاره به ظرفیت بالای نظام دانشگاهی کشور از لحاظ نیروی انسانی و …، نبود ارتباطی ساختارمند بین کنشگران دانشگاهی و علمی کشور را از موانع جدی هم افزایی ظرفیت‌های عظیم موجود در این بخش عنوان و بر ضرورت ایجاد زیست‌بوم یا اکوسیستم علم در کشور تأکید کرد.
به گفته رئیس انجمن ترویج علم ایران اگر بتوان چنین اجتماع علمی قدرتمندی را در کشور شکل داد، مسلما کل جامعه از منافع آن بهره‌مند خواهند شد و جلو تغییرات بی رویه در سیاست‌گذاری‌ها و مدیریت‌ها در حوزه آموزش عالی و سایر بخش‌ها گرفته خواهد شد. تغییر و تحولات ناگهانی که به صرف تغییر دولت به همه بخش‌ها تحمیل می‌شوند و اتلاف شدید نیروی انسانی، وقت و منابع مالی کشور را به همراه دارد.
وی با اشاره به مسؤلیت‌های پژوهشگران در ارتباط با جامعه از مؤسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی دعوت کرد در شکل دهی اکوسیستم و اجتماع علمی در کشور با انجمن ترویج علم ایران همراهی کند.

ارتباط صنعت و دانشگاه در خلاء نظام انتظاراتی مشخص شکل نمی‌گیرد

دکتر ماحوزی در پاسخ با تأکید بر استقبال مؤسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی از همکاری در مسیر برنامه‌های انجمن ترویج علم در کمک به شکل‌گیری و توسعه زیست‌بوم و اجتماع علمی در کشور به مقوله ارتباط دانشگاه و جامعه پرداخت و گفت: شکل‌گیری این ارتباط، یک مسئله سفارشی نیست. یعنی این طور نیست که دانشگاه در ابتدا مسائلی را مطرح کند و بعد دنبال ارتباط آن با جامعه بگردد. در این مقوله تجربیات متعددی را پشت سر گذاشته‌ایم و فکر می‌کنم تا زمانی که مسئله اجتماع وارد دانشگاه نشود و نظام انتظاراتی که تعیین کننده مسیر فعالیت آموزشی و پژوهشی مراکز آموزش عالی است شکل نگیرد، ارتباط دانشگاه و جامعه آن گونه که باید میسر نخواهد شد.
وی در توضیح این مطلب خاطرنشان کرد: از آنجا که نظام انتظارات بیرونی از دانشگاه دقیقاً مشخص نیست یا به صورت سازماندهی ‌‌شده‌ای انتظارات خود را به دانشگاه ارائه نمی‌کند طبیعی است که دانشگاه هم چگونگی ارتباط با جامعه را در نمی‌یابد. اگر هم در مواردی محدود چنین خط ارتباطی برقرار شده، کاملا موقتی و مبتنی بر موقعیت بحران بوده نه اینکه مثلاً بورسیه‌ها، دوره‌های یا محتواهای درسی مشخصی در این ارتباط ایجاد شده باشند.

قدیمی در پاسخ با تأیید این که ارتباط دانشگاه با جامعه با دستور ایجاد نمی‌شود، اظهار داشت: برقراری یک ارتباط نظام‌یافته بین دانشگاه‌ها و نیازهای مردم نیازمند یک برنامه‌ریزی منسجم و دقیق است که تا زمانی که چنین برنامه‌ای نباشد ارتباط دانشگاه با صنعت و طرح‌هایی مثل حضور الزامی اعضای هیئت علمی در صنعت و جامعه راه به جایی نمی‌برد. مسئولان باید قبل از پیاده‌سازی ایده‌هایی که در ذهنشان است به همه جوانب مسأله توجه کنند.

ضرورت بررسی تجربه یک سال و نیمه «فرصت مطالعاتی اعضای هیات علمی دانشگاه ها و موسسات پژوهشی در جامعه و صنعت»

دکتر ماحوزی گفت: شاید بد نباشد تا دیرتر نشده با توجه به مطالعات موردی که در مرکز تحقیقات سیاست علمی کشور انجام شده و در مؤسسه هم داریم و در مراکز دیگری هم می‌شناسیم، تجربه یک سال و نیم ابلاغ شیوه‌نامه «فرصت مطالعاتی اعضای هیات علمی دانشگاه ها و موسسات پژوهشی در جامعه و صنعت» را مورد بررسی قرار بدهیم که ببینیم افراد ذیل این آیین‌نامه چگونه باید با دانشگاه و صنعت مرتبط شوند و آیا این همان چیزی است که سیاستگذاران مراد کرده‌اند و آیا ادامه این خط سیر می‌تواند آنها را به اهدافشان برساند یا خیر. دستاورد این پژوهش خودش به صورت مشخص می‌تواند نشان بدهد که آیا سیاست‌گذاری‌های مناسبی انجام داده‌ایم یا نه.
قدیمی گفت: پیشنهاد عملیاتی و دقیقاً مشخصی است که اطلاعات لازم را می‌توانیم از دفتر ارتباط با صنعت دریافت کرده و این روند را مورد بررسی علمی قرار دهیم.
دکتر ماحوزی هم در پایان نشست خاطرنشان کرد: حسب تجربه یک سال و نیم اخیر که سعی کردیم در فراخوان‌ها و … افرادی را جذب کنیم که قبلاً سابقه همکاری چندانی با ما نداشته‌اند و تا حد بسیار زیادی هم این موضوع محقق شده است از استادان، دانشجویان و فارغ‌التحصیلان دکتری که در دانشگاه‌های مختلف کشور فعال هستند دعوت می‌کنم به مؤسسه ما تشریف بیاورند و خودشان را عضو این خانواده بدانند. هدف ما به طور کلی این است که  بحرانی را که آموزش عالی کشور در آن دست و پا می‌زند و همة ما هم داریم از آن استفاده می‌کنیم و نفس می‌کشیم و منتقد آن هم هستیم و پارادوکسی را که در آن گیر کرده‌ایم بهتر بشناسیم و بهتر ببینیم که چطور می‌توانیم از این معضلات متعدد فاصله بگیریم. درهای مؤسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی به روی استادان دانشگاه‌های سراسر کشور باز است و از پیشنهادها و همکاری‌های پژوهشی در اشکال مختلف و حتی حضور در مؤسسه در قالب دوره‌های کوتاه فرصت مطالعاتی استقبال می‌کنیم.

دسته بندی: اخباراخبار علمیتازه‌هاگفت‌و گونشست

نوشتن دیدگاه

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *