در سیزدهمین نشست «از آموزش عالی کلاسیک به آموزش عالی الکترونیکی» ارائه شد: استراتژی‌‌های تدریس و کلاس‌داری در محیط آنلاین

در سیزدهمین نشست از سلسله نشست‌های «از آموزش عالی کلاسیک به آموزش عالی الکترونیکی» که روز چهارشنبه ۲۸ آبان برگزار شد، دکتر احسان طوفانی ‌نژاد، متخصص تکنولوژی آموزشی و محقق مهمان دانشگاه استرالیای جنوبی و دانشگاه ایالتی کالیفرنیا و دکتر الهام اکبری، عضو هیئت علمی دانشگاه تربیت مدرس و متخصص یادگیری الکترونیکی پیرامون «استراتژی‌‌های تدریس و کلاس‌داری در محیط آنلاین» سخنرانی کردند.

به گزارش روابط عمومی مؤسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی، دکتر طوفانی ‌نژاد در ابتدا با اشاره به ارکان اموزش مجازی که همانند آموزش سنتی شامل معلم، محتوا، یادگیرنده و بستر آموزش است به تعریف مفهوم TPACK (Technological Pedagogical Knowledge Content) پرداخت و گفت: «دانش فناورانه هنر تدریس محتوا» تلفیقی از هنر تدریس محتوای اساتید و تکنولوژی‌‌های آموزشی به منظور آموزش مجازی است. برای تدریس در محیط مجازی معلم باید از ۹ مهارت اولیه برخوردار باشد که شامل تلفیق ابزارهای دیجیتال در زندگی روزمره، مهارت تعامل دیجیتالی همزمان و غیرهمزمان، مهارت دسترسی به اطلاعات، فهم درست و احترام به حریم شخصی، یادگیری از دید دانشجو (یادگیرنده دیجیتال)، در نظر داشتن برنامه جایگزین، مدیریت زمان، عدم ترس از فناوری و عدم توهم از فناوری است.

 

وی همچنین با تأکید بر ضرورت توجه به تفاوت‌های محیط یادگیری دیجیتال با محیط یادگیری حضوری از لحاظ امکان ارتباط چهره به چهره، تعامل بین معلم و یادگیرنده، توجه به یادگیرنده، بازخورد به فعالیت‌ها، مدیریت کلاس درس و محیط متمرکز فیزیکی و تبعات هر یک از آنها گفت: عدم ارتباط چهره به چهره باعث کاهش توجه به فراگیر و در نتیجه کاهش بازخوردهای فوری می‌شود که به کاهش کنترل معلم بر فرایند یادگیری در یادگیرندگان منجر می‌شود. مجموعه این مشکلات در نهایت باعث می‌شود که درگیرشدن یادگیرندگان در کلاس که هدف نهایی ما از تدریس است محقق نشود. علاوه‌بر این مشکل، تدریس در فضای مجازی با ۱۲ چالش دیگر در زمینه ایجاد ارتباط اولیه، بازخورد از تعامل، کارایی کم برای سنین پایین، توانایی کم در آموزش مهارت‌ها، ناشناسی در ارتباطات، آلودگی اطلاعاتی، تفاوت‌های فرهنگی، آموزش‌های عاطفی و تربیتی، مدیریت دوره، بار کاری، بار شناختی و هزینه بالای راه‌اندازی همراه است.

طوفانی نژاد در ادامه به مهارت‌های لازم برای کلاس‌داری همزمان پرداخت و این مهارت‌ها را در شش حوزه شامل تدریس، مدیریت کلاس، تعامل، فعال کردن، مشکلات فنی و سایر بخش‌ها تبیین کرد.

وی گفت: تدریس همزمان معمولا با استفاده از تخته معمولی یا دیجیتال و محتوای الکترونیکی و یا به شکل  گفت‌و‌گو محور انجام می‌شود. استفاده از تخته که خوشبختانه یا متأسفانه رایج‌ترین شیوه تدریس همزمان است خصوصا در دروس فرایندمحور که با فرمول نوشتن همراه است کارایی دارد. برای طبیعی‌تر شدن این روش می‌توان از دستگاه OSMO Mobile که با دنبال کردن خودکار حرکات استاد حین تصویربرداری، حالتی مشابه کلاس درس حضوری را تداعی می‌کند استفاده کرد.

 

وی افزود: علاوه بر افزایش حس حضور در کلاس توسط خود استاد، رنگ و اندازه نوشته‌های روی تابلو و زاویه و نحوه نگاه به دوربین هم در این روش بسیار مؤثر است. تجربه نشان داده نگاه همراه با لبخند و تماس چشمی با یادگیرندگان، رعایت سرعت مناسب در تدریس و بیان مطالب خصوصا به تناسب مباحث درسی و دادن فرصت کافی برای یادداشت‌برداری و یادگیری به روند فراگیری دانشجویان کمک می‌کند.

 

این متخصص تکنولوژی آموزشی خاطرنشان کرد: حضور و غیاب در ابتدای کلاس و حساسیت  نسبت به تأخیر در ورود به کلاس– خصوصا در شرایط فعلی که به دلیل پاندمی کرونا، ناگزیر از ورود به عرصه آموزش الکترونیکی شده‌ایم– بیان روال کلاس در اولین جلسه، ارجاع سؤالات نامربوط به پایان کلاس و بستن قسمت گفت‌و‌گو در مواقع تدریس با تشخیص استاد از نکاتی است که به مدیریت بهتر کلاس در یادگیری الکترونیکی کمک می‌کند. تحقیقات نشان داده در یک کلاس ۴۰ دقیقه‌ای پس از چند دقیقه اول که میزان توجه بالاست دائما از میزان توجه یادگیرندگان کاسته می‌شود تا جایی که پس از نیم ساعت از شروع کلاس توجهات به حداقل می‌رسد. لازمه جلوگیری از این مشکل، درگیر کردن یادگیرندگان در روند یادگیری است که بدین منظور باید از طریق ارائه بازخورد، تعامل در کلاس را افزایش داد.

طوفانی ‌نژاد تصریح کرد: مهارت مهم دیگری که لازم است برای یاددهی در آموزش الکترونیکی داشته باشیم، توانایی فعال کردن دانشجویان از طریق ارائه فعالیت‌های گروهی، اجرای نظرسنجی آنی جهت اطمینان از حضور دانشجویان در کلاس و پرسش و پاسخ حین آموزش است.

وی با اشاره به اهمیت شکستن یخ کلاس خصوصا در جلسات اول گفت: راه‌های زیادی بدین منظور  وجود دارد که از جمله آن‌ها می‌توان به بیان ویژگی‌های مشترک و متفاوت، ترغیب دانشجویان به یافتن همکلاسی‌هایی با ویژگی‌های مشترک، ارسال تصویر از اتاق کار، منظره بیرون خانه و …، بحث و گفت‌گو درباره موضوعی خاص، ارسال لینک یک سایت دلخواه و بیان علت آن، پرسیدن سؤالات غیرمنتظره مثل این که اگر یک میلیون توپ پینگ پنگ داشتید چه کار می‌کردید یا چه طور می‌توان عطر و بوها را در فضای برخط توصیف کرد و ایجاد فضای گروهی و با هم بودن و برگزاری نظرسنجی‌های مختلف اشاره کرد.

این متخصص تکنولوژی آموزشی در ادامه با بیان این که ضرورت دارد از قبل نسبت به پیش‌بینی مشکلات فنی و روش‌های رویارویی با آنها اقدام کرد، اظهار داشت: باید از قبل به دانشجویان گفت که در مواردی مثل نشنیدن صدا چگونه استاد را مطلع کنند. هماهنگی با دانشجوی ارائه‌دهنده برای حضور در محیط قبل از تشکیل کلاس و تست میکروفن و وب‌کم و اسلایدها، بستن تمام نرم‌افزارهای غیرضروری و قطع ویدئو و حالت اشتراک گذاری در زمان کاهش سرعت اینترنت،استفاده از هدست به جای میکروفن و اسپیکر مجزا و  همچنین تعیین بستری برای اطلاع‌رسانی آنی به دانشجویان مثلا از طریق واتساپ از نکاتی است که در پیشگیری و مواجهه مناسب با مشکلات فنی مؤثر است.

طوفانی‌نژاد در ادامه برخی نکات دیگر را که لازم است استادان در آموزش الکترونیکی موردنظر دهند، بیان کرد؛ مواردی مثل ارائه ساختار و قوانین کلاس در اولین جلسه و الزام به رعایت آن، توجه به این که احتمال شنیدن صحبت‌های استاد توسط افرادی غیر از دانشجویان و همچنین ضبط کلاس توسط دانشجویان وجود دارد، اطمینان از خاموش بودن میکروفن و وب‌کم هنگام ترک کلاس و عدم استفاده از چت خصوصی به دلیل بار کاری بالا.

وی در پایان با طرح این سؤال که مؤثرترین راه برای افزایش مهارت استادان چیست، اظهار داشت: در درجه اول، تمرین و تمرین و تمرین و در درجه بعد، صبوری و آگاهی!

طوفانی‌نژاد ارائه خود را با توصیه شرکت‌کنندگان در نشست به مطالعه کتاب «فعالیت‌های الکترونیکی، کلید یادگیری فعال در محیط‌های برخط» که با همکاری رضا پاشا ترجمه و منتشر کرده و چند منبع دیگر به پایان برد.

 

دکتر الهام اکبری، عضو هیئت علمی دانشگاه تربیت مدرس و دیگر سخنران این نشست هم با تأکید بر این که صرف استفاده از یک تکنولوژی‌، الزاما به معنی یاددهی و یادگیری الکترونیکی نیست و اغلب فعالیت‌هایی که به عنوان آموزش الکترونیکی در کشور انجام می‌شود، آموزش الکترونیکی نیست به تبیین برخی الزامات این شیوه آموزش پرداخت.

وی گفت: مهمترین اتفاقی که در آموزش آنلاین – و حتی آموزش حضوری که پس از پایان پاندمی کرونا از سر گرفته خواهد شد، باید بیفتد، «نه به انتقال اطلاعات» و «نه به ارزشیابی عملکرد حافظه» است. در قرن بیست و یکم پذیرفته نیست که استادی به جای فرایند یاددهی در کلاس درس، صرفا به بیان مباحث درسی یعنی انتقال اطلاعات بپردازد همچنان که با وجود ابزارهای مختلف اطلاعاتی، دیگر ارزشیابی فراگیران بر اساس میزان حفظ کردن مطالب درسی پذیرفته نیست اگرچه متأسفانه در نظام آموزشی ما همچنان بر این شیوه منسوخ تأکید می‌شود.

دکتر اکبری در ادامه در بیان ملزومات آموزش الکترونیکی بر انتخاب هوشمندانه سامانه و ابزار یادگیری تأکید کرد و گفت: انتخاب سامانه مناسب با توجه به مشکل پائین بودن سرعت اینترنت در کشور ما اهمیت بیشتری دارد. یکی از مهمترین ملاک‌های انتخاب سامانه یادگیری الکترونیکی، امکان دسترسی و مشارکت هر چه بیشتر فراگیران در کلاس درس است که بر این اساس سامانه‌ای نظیر اسکایپ می‌تواند یکی از  مناسب‌ترین گزینه‌ها باشد.

وی خاطرنشان کرد: در انتخاب ابزار مناسب یادگیری باید توجه داشت که رویه رایج در کشور که بسته آموزش حضوری را عیناً به سیستم یادگیری الکترونیکی منتقل می‌کنند، کاملا غلط است و باید محتوای مناسب این فضا را تهیه کرد.

عضو هیئت علمی دانشگاه تربیت مدرس خاطرنشان کرد: نکته دیگر، بعد حضور است که در آموزش سنتی با توجه به حضور استاد و دانشجو در زمان و مکان واحد، کاملا پررنگ است. در آموزش الکترونیکی، استاد و دانشجو حضور فیزیکی ندارند اما استاد باید حضور مجازی و در دسترس بودن خود را نشان دهد. یکی از مؤثرترین راه‌ها برای بروز این حضور مجازی این است که در ابتدای دوره ویدئویی توسط استاد تهیه و در اختیار دانشجویان قرار داده شود که در آن استاد، ضمن معرفی خود و سیلابس‌های درسی، مقداری درباره شرایط موجود و الزامات آن صحبت کند. چنین ویدئویی قطعا کمک زیادی به بهتر شدن نگاه دانشجویان نسبت به کلاس الکترونیکی و منزوی نشدن آن‌ها می‌کند. تماس انفرادی استاد با دانشجویان از طریق شبکه‌های مجازی یا ارسال پیامک و این که به آنها اعلام کند که در ساعت مشخصی از روز آماده تعامل و پرسش و پاسخ فردی با آنهاست هم می‌تواند به‌ تقویت بعد حضور در آموزش الکترونیکی کمک کند.

وی تصریح کرد: مسأله دیگری که متأسفانه در دوره‌های آموزش الکترونیکی موجود رایج است، تأکید بیش از حد بر آموزش همزمان و مدت زمان طولانی استاد و دانشجو در فضای مجازی است در حالی که می‌توان بخشی از محتوای آموزشی را به صورت غیر همزمان به دانشجویان ارائه داد. با وجود نرم‌افزار‌های مختلفی که به سادگی و با حداقل هزینه قابل دسترسی هستند، خود استادان هم می‌توانند به  سهولت نسبت به تولید محتوای مورد نظر اقدام کنند.

این متخصص یادگیری الکترونیکی با اشاره به انواع سه‌گانه حضور شامل حضور اجتماعی، شناختی و آموزشی خاطرنشان کرد: در حضور آموزشی که موضوع بحث ماست، ارائه محتوا، تنها بخش کوچکی است و برای حضور آموزشی استاندارد لازم است که به متمرکز کردن مباحث، ترغیب، تشکر و تقویت کمک‌های دانشجو، به مشارکت واداشتن شرکت‌کنندگان، تزریق دانش از طریق منابع مختلف و ارزیابی کارایی فرایند نیز اقدام شود.

عضو هیئت علمی دانشگاه تربیت مدرس با اشاره به ویژگی دیگر محیط‌های آموزش سنتی که وجود جوامع یادگیری است، اظهار داشت: استادان باید تلاش کنند با ایجاد چنین اجتماعاتی در فضای آنلاین مثل راه‌اندازی گروه‌ در شبکه‌های اجتماعی، حس رهاشدگی و انزوایی را که دانشجویان در چنین فضایی با آن مواجه می‌شوند از بین ببرند. وجود چنین گروه‌هایی که امکان ارتباط و گفتگوی دانشجویان با یکدیگر  و تعامل و ارتباط متقابل استاد و دانشجویان را فراهم می‌کند، حس تعلق به گروه و میزان رضایتمندی دانشجویان را تقویت می‌کند.

وی خاطرنشان کرد: استاد می‌تواند علاوه‌بر گروه اصلی، گروه‌های کوچکتری از دانشجویان شکل دهد و از آن‌ها بخواهد بعد از کلاس با هم تعامل داشته باشند و تکالیف مشترکی را انجام دهند. این چنین گروه‌هایی هم به افزایش انگیزه و  ترغیب دانشجویان به فراگیری مباحث دوره کمک می‌کند.

دکتر اکبری با بیان این که آموزش الکترونیکی فراتر از گذاشتن چند فایل نوشتاری یا صوتی در فضای مجازی است و همین تعامل و همکاری‌های انگیزه‌بخش است که آموزش الکترونیکی کارآمد را از یک فناوری صرف متمایز می‌کند، اظهار داشت: در مورد آموزش‌های غیرهمزمان هم می‌توان از طریق ایجاد چنین گروه‌هایی میزان تعاملات و در پی آن رضایتمندی دانشجویان از دوره الکترونیکی را افزایش داد.

عضو هیئت علمی دانشگاه تربیت مدرس اضافه کرد: نکته دیگری که در دوره‌های آموزش الکترونیکی اهمیت دارد مشخص کردن دقیق انتظارات استاد از دانشجویان در ابتدای دوره است که می‌توان این انتظارات و دستورالعمل‌های مربوطه را در قالب فایل‌های ویدئویی و متنی همراه با ویدئو معرفی دوره در اختیار دانشجویان قرار داد. توصیه دیگر من به همکاران جدی گرفتن بحث بازخوردگیری از دانشجویان است. مطالعات علمی نشان داده که بازخورد همسالان بسیار مؤثرتر از بازخورد معلم است.

دکتر اکبری با بیان این که استادان می‌توانند ضمن ترغیب دانشجویان به بازخورد دادن دائم به یکدیگر از آن‌ها بخواهند در اواسط دوره بازخوردی از عملکرد استاد هم ارائه کنند، اظهار داشت: استاد با توجه به بازخوردهای گرفته شده می‌تواند نسبت به رفع مشکلات و بهبود فرایند آموزش خود اقدام کند.

عضو هیئت علمی دانشگاه تربیت مدرس در پایان با بیان این که ارزشیابی پایان دوره، شیوه‌ای کاملا منسوخ شده است، اظهار داشت: ورود به حوزه آموزش الکترونیکی در ماه‌های اخیر فرصت خوبی است که استادان دغدغه امتحان و ارزشیابی پایان ترم را رها کنند و حضور منظم و تعامل فعال دانشجویان طی دوره را ملاک ارزشیابی خود قرار دهند. امیدوارم اگر استادانی هم همچنان بر ارزشیابی پایان ترم اصرار دارند، لااقل به جای سنجش عملکرد حافظه و میزان حفظیات دانشجویان، مهارت آن‌ها در تولید و حل مسأله را ارزیابی کنند.

 

این نشست که با مشارکت  قابل توجه اعضای هیئت علمی، کارشناسان و مدیران آموزشی دانشگاه‌ها و علاقمندان حوزه آموزش الکترونیکی برگزار شد با پرسش و پاسخ و تبادل نظر حاضران و سخنرانان نشست به مدت دو ساعت در فضای اسکای‌روم و اینستاگرام مؤسسه انجام گرفت. دبیر علمی این نشست دکتر رضا ماحوزی معاون پژوهشی و آموزشی مؤسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی بود.

دسته بندی: اخباراخبار علمیتازه‌هاگفت‌و گونشست

نوشتن دیدگاه

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *