«دانشگاه بوم‌شناختی» بارنت، آرمان‌شهری زمینی یا رویایی دست‌نیافتی!؟

دکتر ذاکر صالحی: ایده دانشگاه بارنت، نسبت چندانی با واقعیت ندارد/ دکتر ماحوزی: دانشگاه بوم‌شناختی، چشم‌اندازی از یک آموزش آزاد و متعهد به فرهنگ و حوزه‌های دیگر است .

بیست و هفتمین نشست از مجموعه نشست‌های «علم و جامعه» مؤسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی به نقد و بررسی کتاب «دانشگاه بوم شناختی» اثر رونالد بارنت به ترجمه جبار رحمانی و سینا باستانی اختصاص داشت.

به گزارش روابط عمومی مؤسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی در این نشست که عصر دوشنبه ۲۱ مهرماه برگزار شد پس از معرفی کتاب توسط دکتر جبار رحمانی، عضو هیئت علمی مؤسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی و یکی از مترجمان کتاب و دکتر غلامرضا ذاکر صالحی، عضو هیئت علمی مؤسسه پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش عالی و دکتر رضا ماحوزی، عضو هیئت علمی مؤسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی به نقد و بررسی این کتاب پرداختند.
دکتر رحمانی در معرفی این کتاب گفت: «دانشگاه بوم‌شناختی» برخلاف آنچه از عنوانش به ذهن متبادر می‌شود، کتابی در در زمینه دانشگاه و محیط زیست نیست،‌ بلکه در حوزه فلسفه دانشگاه است و سعی دارد، درک جامع‌تری از دانشگاه در جهان امروز ارائه کند که در دل آن، نگاه به محیط زیست هم وجود دارد.
وی خاطرنشان کرد: بارنت با این ایده که دانشگاه در جهان امروز رو به افول است، موافق نیست و معتقد است در دنیای جدید با وجود همه انتقادهایی که به دانشگاه می‌شود و حتی عده‌ای، ایده تعطیلی دانشگاه را مطرح می‌کنند، اتفاقاً ظرفیت‌ها و نیازهای جدیدی نسبت به دانشگاه به وجود آمده که دانشگاه به طور غم‌انگیزی از آنها غافل است.‌ نویسنده تلاش دارد، دانشگاه را نسبت به ارتباط و نسبت‌هایی که با بوم نظام‌های مختلف پیرامونش دارد، متوجه کند.
مترجم کتاب «دانشگاه بوم‌شناختی» تصریح کرد: بارنت، مفهوم اکولوژی را بسیار وسیع می‌بیند که از یک طرف، وجهی هستی شناختی و از طرف دیگر، وجهی معرفت شناختی دارد. به این معنا بارنت، دانشگاه را فراتر از یک شهر و کشور و قاره در کره خاکی و بستری جهانی می‌بیند و با تبیین هفت بوم نظام معرفت، نهاد اجتماعی، اشخاص، اقتصاد، یادگیری، فرهنگ و محیط طبیعی که دانشگاه در آنها مدخلیت دارد، حضور ناآگاهانه و نامتعادل دانشگاه در آن‌ها را به حضوری متعهدانه و متوازن تبدیل کند.
دکتر رحمانی خاطرنشان کرد: بارنت، معتقد است مسئله دانشگاه بوم‌شناختی، پایداری- به عنوان مفهومی ایستایی- نیست؛ بلکه بالندگی و ارتقا و بهبودی هر یک از بوم نظام‌های مرتبط با آن است که فراتر از مفهوم توسعه پایدار است. نویسنده دانشگاه بوم‌شناختی را نهادی جهانی، فرارشته‌ای و درگیر در بوم نظام‌های مختلف می‌بیند که دائماً در حال ارزیابی خود است. بارنت در این کتاب که عنوان دوم آن، «آرمان‌شهر دست‌یافتنی» است، دیدی آرمانی نسبت به دانشگاه دارد که آن را غیر قابل حصول نمی‌داند.
وی در پایان با اشاره به این که متفکران ایرانی ده‌ها سال است که عمیقاً درباره دانشگاه اندیشه‌ورزی می‌کنند و انواع نحله‌های فکری در این زمینه مطرح است اظهار داشت: ایده دانشگاه در ایران گاه با این اتهام نیز مواجه شده که حاصل تقلید بوالهوسانه قدرت از خارج است. در چنین فضایی کتاب بارنت می‌تواند درک وسیعتری از ایده دانشگاه و نسبت آن با اکوسیستم‌‌های مختلف به ما بدهد.

دکتر غلامرضا ذاکر صالحی، عضو هیئت علمی گروه مطالعات تطبیقی و نوآوری در آموزش عالی مؤسسه پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش عالی هم که به عنوان ناقد در این نشست برخط (آنلاین) شرکت داشت در معرفی مختصری از مؤلف انگلیسی این کتاب گفت: بارنت، استاد ممتاز دانشگاه لندن است که در مؤسسه ‌آموزش آنجا کار می‌کند. او که اکنون ۶۲ سال سن دارد، سال‌ها پس از انتشار کتاب «ایده دانشگاه» خود در «دانشگاه بوم‌شناختی» که سال ۲۰۱۸ منتشر شده، سنتزی از آرزوهای ما آکادمیسین‌ها در مقابل هفت بوم نظام مختلف در نسبت با دانشگاه مطرح می‌کند.

وی بیان داشت: بارنت در این اثر از بوم نظام‌های معرفت، نهاد اجتماعی، اشخاص، اقتصاد، یادگیری، فرهنگ و منابع طبیعی سخن گفته ولی در تبیین نسبت آنها با دانشگاه به کنش‌گران برجسته این بوم‌نظام‌ها ارجاع نداده بلکه یک تنه از دید آن‌ها نظر داده و خرد بوم‌شناختی‌ای را ساخته و سپس به آن رنگ زمینی زده است.
دکتر ذاکر صالحی تصریح کرد: نویسنده سعی دارد، ما را متوجه افقی دوردست کند بدون اینکه شواهد و علائم روشنی ارائه کند. بارنت می‌خواهد در فضایی آشوبناک، ما را به نقطه آرامش برساند؛ لذا سعی دارد به ما امید بدهد، بدون این که چیزی از بیم‌ها بگوید و نقص کارش هم همین است. مزیت این اثر این است که با مقایسه این کتاب با آثار اولیه‌اش در دهه ۱۹۹۰ می‌توانید سیر تحول اندیشه بارنت در خصوص دانشگاه طی سه دهه اخیر را ببینید.
دکتر ذاکر صالحی در نقد شکلی کتاب گفت: خوب بود مترجمان از بارنت می‌خواستند که مقدمه‌ای بر ترجمه فارسی کتاب خود بنویسد و خودشان هم در مقدمه‌ای به شرح مختصر زندگی‌نامه نویسنده می‌پرداختند. درج عکس نویسنده و عنوان انگلیسی کتاب در پشت جلد هم به معرفی بهتر اثر و نویسنده به مخاطبان کمک می‌کند. در معادل سازی واژه‌ها هم بهتر بود «اتوپیا» را آرمان‌شهر ترجمه می‌‌کردند نه رؤیا چون رؤیاپردازی و درام در مطالعات فلسفی و جامعه شناسی موضوعیتی ندارد.
وی گفت: برای فهم این کتاب که فضای حاکم بر آن حاشیه‌ای پررنگ‌تر از متن به شمار می‌رود، مقدماتی لازم است که یکی از آنها فهم جریان رو به تزایدی است که بحث پولی و بنگاهی شدن، تجاری شدن، دیجیتالی شدن یا شرکتی شدن دانشگاه را مطرح می‌کند و اتفاقاً آکادمیسین‌ها نیز نسبت به آن واکنش گسترده نشان داده‌اند. بارنت تأکید دارد که اقتصاد تنها یکی از زیست‌بوم‌هایی است که با دانشگاه ارتباط دارد نه همه آن‌ها. او پاسخ افرادی مانند بودریار را می‌دهد که می‌گویند دیگر دانشگاه نداریم. یا هم‌وطن بارنت آقای ایگلتون که در نقد آمریکایی شدن و تجاری شدن افراطی دانشگاه‌های انگلستان، مقالاتی اعتراضی مثل «مرگ تدریجی دانشگاه» را نوشت و خود را بازنشسته کرد (دراعتراض به انفعال دانشگاه آکسفورد نسبت به رواج الگوی شرکتی-تجاری).

دکتر ذاکر صالحی در ادامه با اشاره به رویکردهای منفی‌ای که در دوره خانم تاچر نسبت به دانشگاه ایجاد شد گفت: در همین انگلستان، تاچر معتقد بود که نباید بودجه‌ای به دانشگاه داد و دانشگاه باید خودش کسب درآمد کند. او شمشیر را از رو بست و چهره عریان نئولیبرالیسم آموزشی را به رخ کشید. قبل از او، ناپلئون هم دانشگاه را بی‌فایده می‌دانست و می‌گفت باید پلی‌تکنیک را جایگزین دانشگاه کرد. او دانشگاه پاریس را تعطیل کرد اما ۱۴ سال بعد، آن دانشگاه تنها با تغییر نام به دانشگاه فرانسه به دلیل تمایلات ناسیونالیستی شدید آن دوره، مجدداً بازگشایی شد و روی ریل سنتی خود برگشت.
به گفته این پژوهشگر حوزه آموزش عالی، نئولیبرالیسم از نوع تاچری همین امروز هم به دانشگاه‌های انگلستان فشار می‌آورد و این دانشگاه‌ها بین الگوی انگلیسی (آکسبریجی) که تأکید زیادی بر مناسک و آیین‌های دانشجویی دارد و هدف آن رشد دانشجو و تربیت انسان جنتلمن و فرهیخته است – و الگوی شرکتی آمریکایی دست و پا می‌زنند.دراین فضای معلق وفشار روزافزون الگوی امریکایی این کتاب پاسخی است برای تعدیل ایده دانشگاه آکسبریجی. او با مطرح کردن فضیلت خدمت دارد به نوعی دانشگاه چندمنظوره امریکایی (multiversity) را مشروعیت می دهد؛ یعنی دانشگاه خدمت محور (service based).
دکتر ذاکر صالحی خاطرنشان کرد: بارنت، الگویی را برای ساختن فرهنگ دانشگاهی بیان می‌کند که جهانی و آرمانی است و مقداری به مرز ایدئولوژیک شدن نزدیک شده است در حالی که رسیدن به یک الگوی جهانی از فرهنگ دانشگاهی، امکان‌پذیر نیست و نمی‌توان از سنگال تا بنگال مدل واحدی از دانشگاه را حاکم کرد. در زیست بوم، «تنوع» یک اصل است نه یکسان سازی. تنوع به زیست بوم غنا می‌بخشد.
وی گفت: هرچند بارنت اعتراف می‌کند که وجه احساسی وزیبایی شناختی را از نیومن الهام گرفته اما الگویی که در کتاب بارنت ارائه شده از جنس دانشگاه رمانتیک نیومن نیست بلکه دانشگاه خاص رونالد بارنت است که می‌خواهد با زیست بوم‌های مجاور درگیر شود درعین حال خودش تمامیتی ندارد و حتی یک زیست بوم مستقل نیست. این ایده نسبت چندانی با واقعیت امروز ندارد. بقول خودش خیال‌پردازی کرده است. وقتی دانشگاه با سیاست و اقتصاد و فرهنگ و … که فضای کشمکش است، درگیر می‌شود، دیگر رمانتیک نخواهد بود. ممکن الوقوع با احتمال وظن و آینده مرجح که در مباحث فورسایت و آینده نگاری مطرح می‌شود متفاوت است. خیال پردازی خوب است بشرط آنکه ایشان سیگنال‌ها و شواهد و جریانات درحال ظهور را با اشاره به مصادیقی مانند دانشگاه لندن که در آنجا تدریس می‌کند ارائه می‌کرد. اتفاقاً شواهد موجود نشان از حاکم شدن الگوی تجاری بر همه دانشگاه‌ها است نه خرد بوم شناختی. در انتها هم خودش بیان می‌کند که مرادم این نیست که این دانشگاه (بوم شناختی) تحقق خواهد یافت!
دکتر ذاکر صالحی با اشاره به تجربه‌ای عینی از شکست آرمان‌شهرگرایی‌های افراطی در حرکت برخی جریانات چپ مائوئیستی در ایران تصریح کرد: محققان خصوصاً فیلسوفان باید مراتب باشند که در ورطه آرمان‌شهرگرایی نیفتند.
به عقیده این صاحبنظر حوزه آموزش عالی، در کتاب «دانشگاه بوم‌شناختی» در مجموع طرحواره دقیق یا منشور عملی برای عبور از وضع فعلی به شرایط آرمانی (دوران گذار) ارائه نشده و شواهد عینی هم از حاکم شدن ایده دانشگاه کارآفرین حکایت دارد. بارنت، مدعی است که پارادوکس را حل کرده و دانشگاه آرمانی او، رؤیا اما دست‌ یافتنی است. پارادوکس طرح شده اما حل نشده است.

در ادامه، دکتر رضا ماحوزی، معاون پژوهشی و آموزشی مؤسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی که به‌عنوان ناقد دوم در این نشست حضور داشت، کوشید به عنوان یک دانش‌آموخته فلسفه، قدری همدلانه‌تر با بارنت و کتابش که رویکردی فلسفی به ایده دانشگاه دارد، مواجه شود.
وی با طرح این مقدمه که باید توجه داشت که بارنت در کجای تاریخ ۲۲۰ ساله ایده دانشگاه، نظر خود را مطرح کرده است، گفت: از نیمه قرن بیستم تاکنون با سیطره رویه‌ای مواجه هستیم که اساساً «ضد ایده» است و در چنین فضایی است که فیلسوفی مثل بارنت، تلا دارد دین خود را به چند سنت به ویژه سنت آلمانی دانشگاه ادا کند و بار دیگر «مفهوم» را به میان آورد. بارنت هنگام نوشتن این کتاب که حاصل ۳۰ سال مطالعه و پختگی فکری اوست خود را در پایان ایده ۲۲۰ ساله دانشگاه می‌بیند.
وی افزود: مقدمه دیگری که برای معرفی این کتاب باید به آن توجه داشت این است که ایده بارنت چه نسبتی با آثار دیگر وی دارد. این کتاب محصول ۳۰ سال مطالعه بارنت است که تلاش دارد مفهومی فلسفی را خلق کند که جامع تمام نظام‌های پیرامون انسان باشد و دانشگاهی را برای ما ترسیم کند که پاسخگوی تمام نیازهای ما باشد و نه صرفاً یکی از نیازهای ما.
عضو هیئت علمی مؤسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی خاطرنشان کرد که باید به کانسپتی هم ‌که کتاب در آن نوشته شده توجه کرد. مؤلف این کتاب را در زمانه‌ای نوشته است که اقتصاد تعیین کننده سیاست‌های دانشگاه است و در زمینه‌ای بزرگتر، در مقطعی زندگی می‌کنیم که همه ما به انسان‌های تخریب‌گر تبدیل شده‌ایم و با بهره‌برداری بیش از حد در حال نابود کردن زیست بوم خود و از دست دادن رابطه‌مان با کیهان و جهان و خودمان هستیم.
وی خاطرنشان کرد: با توجه به سه مقدمه‌ای که ذکر شد جای مقدمه مترجمان در کتاب خالی است. می‌شد این مقدمه را با مشورت کسانی که در این حوزه تخصصی کار می‌کنند نوشت یا مقدمه را به آنها واگذار کرد.
عضو هیئت علمی مؤسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی با توصیه مطالعه این کتاب به مدیران دانشگاه‌ها و نظام آموزش عالی تصریح کرد: مسأله من با بارنت این است که آیا دانشگاه، خود، بوم نظام هشتم هست یا نه؟ خصیصه دانشگاه مدنظر بارنت، بی‌پروایی و اندیشه‌ورزی است که ثمره آن عاملیت دانشگاه است‌.
وی گفت: براساس ایده بارنت، هویت دانشگاه در ارتباط متعادل آن با هفت بوم نظام پیرامونی آن شکل می‌گیرد که هر یک هویتی سیال دارند. این بخش از ملاحظات بارنت که دانشگاه را فاقد ذات و حاصل مجموعه‌ای از تعاملات می‌داند دقیقاً در مقابل ایده دانشگاه آلمانی است. دانشگاه در عین حال سعی دارد از این بوم نظام‌ها فراتر برود؛ درست همان‌گونه که انسان اندیشمند می‌کوشد از وضع موجود فراتر برود و آینده‌ای بهتر را برای خود ترسیم کند.
دکتر ماحوزی با بیان این که هویت دانشگاه بوم‌شناختی از ورود به عرصه متلاطم و دگرگون ‌شونده بوم‌نظام‌های پیرامونی شکل می‌گیرد، اظهار داشت: مسئولیت دانشگاه نسبت به جامعه این است که بتواند موضوع این هفت بوم نظام را بطور هماهنگ پیش ببرد یا به تعبیری دانشگاه برای اینکه بتواند خودش را به جهان بچسباند، نیازمند چسبی است که این چسب همان ایده دانشگاه است؛ ایده دانشگاه ببوم‌شناختی. ایده‌ای که ترکیبی متعادل و همزمان از هفت بوم نظام پیرامونی ما است.
دکتر ماحوزی با اشاره به پتانسیل‌های بسیاری که در نظریه بارنت وجود دارد، اظهار داشت: ایده او همچنین می‌تواند نولیبرالیسم آموزش عالی را که در معرض انتقادات متعدد است نجات دهد. بارنت می‌تواند چشم‌اندازی از یک آموزش آزاد و لیبرال ارائه کند که سرسپردگی تام و تمامی به اقتصاد ندارد و به انسان و فرهنگ و نهادها و یادگیری و آموزش آزاد و خلاقیت انسان برای ترسیم ایده بهتر اهمیت می‌دهد.
وی خاطرنشان کرد: در ایده بارنت از آرمان‌شهر صحبت شده و پای ایده یا همان «مفهوم» به میان آمده است که لازمه تأمل فلسفی است. با این حال وی برخلاف ایده‌الیست‌های آلمانی ابتدای قرن نوزدهم و اارائه‌دهندگان ایده دانشگاه در الگوی دانشگاه آلمانی تلاش دارد این ایده را با واقعیت‌هایی که دانشگاه را احاطه کرده‌اند و دانشگاه در ارتباط با همان واقعیت‌ها کار و عمل می‌کند، سازگار کند. از همین‌رو است که به‌عقیده وی، آرمان‌شهر موردنظر روی زمین قابل تحقق است.
به‌گفته دکتر ماحوزی، بارنت متأثر از رئالیسم انتقادیروی باسکار، واقعیت‌هایی که متن زندگی انسان‌ها را تشکیل می‌دهند، متنعدد و متنوع و لایه لایه هستند و لذا نظام‌های دانشگاهی باید هر کدام نسخه خود را برای عملی ساختن ایده جهانشمول دانشگاه بوم‌شناختی پیشنهاد دهند. به این معنا، در دانشگاه‌های مختلف می‌توانیم شاهد روابط متعدد و متنوعی از دانش‌های عالی دانشگاهی با لایه‌های واقعیت در هفت بوم‌نظام باشیم. دانشگاه تنها در این صورت است که می‌تواند عاملیت خود را نشان دهد و بیان دارد که صرفاً نهادی منفعل در مواجهه با واقعیت‌های بیرونی خصوصاً بوم نظام اقتصادی نیست. این همان وجه ایده‌وار پیشنهاد بارنت است.
به گفته دکتر ماحوزی، این خصیصه ترکیبی دانشگاه پیشنهادی بارنت، یعنی اندیشه (ایده) و واقعیت (هفت بوم نظامی که ما را احاطه کرده‌اند و ما در میان آن‌ها افتاده‌ایم و با آن‌ها ارتباط عینی و عملی داریم)، سبب می‌شود تا بارنت دانشگاه مطلوب خود را نه به شیوه ایده‌پردازان اولیه قرن نوزدهم ارائه دهد و نه به شیوه جامعه‌شناسانی که ایده را نادیده می‌گیرند و به تحلیل کنش می‌پردازند، بلکه این دانشگاه را بر حسب ایده و واقعیت ارائه می‌دهد تا نشان دهد که دانشگاه می‌تواند علیرغم همه آسیب‌هایی که متحمل شده است به‌مثابه تنها امید ما لحاظ شود. به این معنا، دانشگاه بوم‌شناختی موردنظر بارنت به‌عنوان یک آرمانشهر ما را متوجه درکی وسیع‌تر از کیهان و زیست بوم و محیط زیست می‌:ند؛ محیط زیست و زیست‌بومی که متلزم هماهنگی و به‌کارکردی تمامی هفت بوم نظامی است که بارنت پیش کشیده است. این ایده که تحقق آن مستلزم چرخش و انقلابی در نگاه ما به کارکرد دانشگاه است رویه تخریب‌گرایانه ما را در مواجهه با جهان تغییر می‌دهد و به‌زیستی را جایگزین آن می‌کند. به این معنا این کتاب فلسفی به معنای دقیق کلمه یک کتاب زیست‌بوم‌شناخای است و تلاش دارد درک ما را درباره محیط زیست و زیست بوم بر اساس نوعی از انسان‌شاسی و هستی‌شناسی و معرفت‌شناسی متفاوت تصحیح کند.

دسته بندی: اخباراخبار علمیگفت‌و گومعرفی کتابنشست

نوشتن دیدگاه

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *