بررسی چالش‌های آموزش عالی بین‌المللی مجازی در هشتمین نشست «از آموزش عالی کلاسیک به آموزش عالی الکترونیکی»

در هشتمین نشست‌ از مجموعه نشست‌های «از آموزش عالی کلاسیک به آموزش عالی الکترونیکی» چالش‌ها، الزامات و فرصت‌های آموزش عالی بین‌المللی مجازی با حضور دو تن از صاحبنظران این حوزه بررسی شد.

به گزارش روابط عمومی مؤسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری در این نشست که به صورت مجازی برگزار شد، دکتر محمد علی ابراهیمی، مدیرکل دفتر برنامه ریزی و هماهنگی مراکز بین‌الملل دانشگاه پیام نور و  مریم پناهی،  دکتری مدیریت آموزش عالی دانشگاه علامه طباطبائی برای کارشناسان و مدیران آموزشی دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی کشور و علاقه‌مندان حوزه آموزش عالی بین‌المللی مجازی سخنرانی‌ کردند.

پناهی، دانش آموخته رتبه اول مدیریت آموزش عالی دانشگاه علامه طباطبایی که رساله دکتری‌اش را به پژوهش و بررسی در زمینه آموزش عالی بین‌المللی مجازی اختصاص داده و موفق به دریافت بورس تحقیقاتی اراسموس پلاس از اتحادیه اروپا در سال ۲۰۱۸ در زمینه موضوع رساله خود ایجاد قطبهای آموزش عالی بین‌المللی شده است بیان داشت: روند معمول انتقال دانش در کشور عمدتاً از طریق انتشار نتایج فعالیتهای پژوهشی مانند رساله های دکتری و طرحهای پژوهشی درقالب مقالات در ژورنال‌های علمی و یا چاپ کتاب بوده که چون تقاضامحور و مبتنی بر اعلام نیاز مسئولان آموزش عالی کشور نبوده است، کمتر در سیاستگذاری‌ها مورد توجه قرار گرفته است ولی این نشست‌ها که به صورت تقاضامحور از طریق وزارت علوم انجام می‌شود، زمینه انتقال و کاربست دانش در سیاستگذاری‌ها و برنامه‌های نظام آموزش عالی را فراهم می‌کند.

وی  با بیان که آموزش عالی از راه دور مفهوم جدیدی نیست و از قرن نوزدهم میلادی با هدف دموکراتیزه کردن آموزش عالی در اروپا و آمریکا و به تبع آن برخی دیگر از کشورها دنبال می‌شود به تبیین برخی اصطلاحات مربوط به آموزش از راه دور و مجازی پرداخت و گفت: آموزش از راه دور و آموزش الکترونیکی(آنلاین) از اصطلاحات رایج در این حوزه است. البته این دو نوع آموزش با وجود برخی شباهت‌ها  از سه جنبه تفاوت دارند؛ یکی این که در آموزش از راه دور، برخلاف آموزش آنلاین، استاد و دانشجو علاوه بر اینکه هم مکانی ندارند، همزمانی نیز ندارند به این معنا که فعالیتهای کلاسی همراه با تعامل همزمان استاد با دانشجویان و دانشجویان با سایر دانشجویان از طریق مشارکت درفعالیتهایی کلاس در آموزش آنلاین وجود دارد در حالیکه در آموزش از راه دور این فعالیتها بصورت تکالیف داخل منزل است نه مشارکتهای کلاسی.  در ثانی، گروه هدف آموزش از راه دور معمولاً دانشجویانی با شرایط خاص که قادر به شرکت دردوره های حضوری نیستند، دانشجویانی که سن آنها عموما از سن دانشجویان عادی بیشتر است و یا بزرگسالانی هستند که آموزش ضمن خدمت و دوره‌های کوتاه مدت را می‌گذرانند در حالی که یادگیرندگان آموزش آنلاین شامل همه گروههای سنی و همه مقاطع تحصیلی هستند. سوم اینکه آموزش‌های از راه دور به دلیل نیاز به دلیل نیاز به طراحی و تهیه منابع درسی خودخوان و عدم امکان استفاده از منابع دانشگاهی معمول هزینه‌برتر از دوره‌های آنلاین هستند. آموزشهای باز و برخط انبوه (موکها) اصطلاح مشابه دیگری است که یکی از جدیدترین نسلهای یادگیری الکترونیکی و برخط است. موک از این نظر «باز» است که شرکت کنندگان برای گذراندن واحدهای موک لازم نیست شهریه ای پرداخت کنند.این نوع از دروس برای «تعداد بسیار وسیعی» از فراگیران طراحی شده است به گونه ای که فراگیران می توانند به مواد آموزشی، ابزارهای بحث گروهی و نیز ارزشیابی از طریق اینترنت دسترسی داشته باشند.موکها ابزار و امکانات زیادی را برای تعامل همزمان و پویای استاد و دانشجو و دانشجویان با یکدیگر فراهم آورده اند. توجه به وجوه تمایز این مفاهیم و واژگان از این نظر حایز اهمیت است که در جایگاه سیاستگذاری آموزشی بدانیم دقیقا در حال برنامه ریزی برای چه پدیده ای هستیم و الزامات آن چیست.

پناهی در ادامه با بیان این که در حال حاضر نسل چهارم آموزش‌‌های مجازی را می‌گذرانیم، خاطرنشان کرد: نسل اول آموزش‌های مجازی به صورت مکاتبه‌ای و پستی بود، نسل دوم در دهه ۱۹۷۰ با ظهور فناوری‌های آموزشی مبتنی بر رادیو و تلویزیون ، نوار کاست و  فکس و نسل سوم از اواخر دهه ۱۹۷۰ و اوایل دهه ۸۰ با ظهور فناوری‌هایی مثل ماهواره ، تلفن و شبکه های دیجیتال کابلی آغاز شد و بلاخره نسل چهارم که از دهه ۹۰ بر اساس شبکه های رایانه‌ای و وب و رسانه های مبتنی بر رایانه و کنفرانس از راه دور، شکل گرفته است.

وی با بیان این که مدل‌های مختلفی از دانشگاه‌های مجازی وجود دارد، گفت: دسته‌ای از این دانشگاه‌ها مبتنی‌بر مدل تک‌حالته هستند که از «اُپن یونیورسیتی» انگلستان الهام گرفته است که در سال ۱۹۶۹ تأسیس شده است.

پناهی خاطرنشان کرد: دانشگاه‌های مجازی تک حالته، اصلاً آموزش حضوری ندارند و لذا نیاز به طراحی محتوای درسی مجزا دارند. بدین نحو در ابتدا کشورهای وسیعی مثل کانادا و استرالیا که می‌خواستند امکان آموزش را در تمام مناطق کشور فراهم کنند، از این نوع دانشگاه‌ها استقبال کردند ولی هزینه‌بر بودن این سیستم به دلیل ضرورت طراحی محتوا و تضمین کیفیت، مستلزم زمان و هزینه‌ بیشتر است. در این نوع دانشگاه با افزایش پذیرش دانشجو، هزینه‌های تأسیس، جبران می‌شود؛ لذا این نوع دانشگاه‌ها در کشورهای کوچک با تعداد پایین دانشجوی داخلی و خارجی مناسب نیست. دسته دیگر، دانشگاه‌های دو حالته و میکس هستند که بخشی از آموزش به صورت حضوری و بخشی به صورت مجازی انجام می‌شود.در این مدل ترکیبی برنامه درسی در کلاسهای حضوری برای کلاسهای مجازی نیز قابل استفاده خواهد بود. مدل آخر دانشگاه‌های مجازی، دانشگاه‌های کنسرسیومی هستند که با دانشگاه‌های دیگر، دوره‌های درسی مشترک و تبادل استاد و دانشجو دارند.

وی با اشاره به تجارب زیسته و مطالعات خود در حوزه کشورهای اروپایی به مدل‌های مختلفی از دانشگاه‌های مجازی  که در کشورهای مختلف اروپایی فعالیت دارند،پرداخت و عنوان کرد:انواع مدلهای دانشگاههای مجازی در اروپا شامل مدلهای بریتانیایی،آلمانی،فرانسوی و اسکاندیناوی هستند که هریک ویژِگیهای منحصر به فرد خود را دارند.

دکتر پناهی در ادامه  به دو راهبرد اصلی و کلان آموزش عالی بین المللی پرداخت و گفت: یکی از این استراتژیهای اصلی، بین‌المللی‌سازی در خانه(ادغام هدفمند ابعاد بین‌المللی و بین فرهنگی در فضای دانشگاه و در محتوای برنامه رسمی و غیررسمی درسی دانشگاه‌ها) است و دیگری بین المللی سازی در خارج از خانه یا فراسوی مرزها (فعالیت‌های آموزشی و تحقیقاتی فرامرزی دانشگاه شامل فعالیتهایی از قبیل  جابجایی و تبادل دانشجویان و پژوهشگران، جابجایی برنامه ها یا تامین کنندگان آموزشی مانند برگزاری دوره های مدرک مشترک و تاسیس شعب بین المللی دانشگاهها در سایر کشورها)، وی در ادامه گفت: به لحاظ تاریخی نیز سه موج در مورد بین المللی سازی در خارج از خانه یا فراسوی مرزها و جود دارد. موج اول شامل جابجایی دانشجویان و پژوهشگران می باشد. موج دوم جابجایی تامین کننده برنامه های آموزشهای بین المللی را دربر می گیرد. موج سوم، موج کنونی است که از اوایل سال ۲۰۰۰ آغاز شده است. برخی از کشورها  به توسعه تعداد زیادی از تامین کنندگان خارجی، برنامه ها و دانشجویان خارجی اقدام کرده اند و بدین ترتیب نسل سوم آموزش عالی فرامرزی به نام «قطبهای آموزشی» پدید آمد. بنا بر تعریف نایت از قطب آموزشی می‌توان این پدیده را این گونه توصیف کرد که ایجاد قطب آموزشی اقدامی هدفمند برای هم افزایی استراتژیک بین ظرفیت‌های ملی و بین المللی نقش آفرین در حوزه آموزش، تولید دانش و نوآوری است. با ایجاد قطبهای بین المللی آموزش، در سال‌های اخیر الگوی جابجایی دانشجویان بین المللی تغییر کرده و بخشی از دانشجویان بین المللی به جای انتخاب مقاصد سنتی که کشورهای انگلوساکسون و اروپایی است  به سوی کشورهای خاورمیانه مانند امارات متحده عربی، ترکیه، قطر، بحرین، عربستان صعودی و آسیای جنوب شرقی مانند مالزی، سنگاپور، چین و هنگ کنگ روی آورده‌اند. دکتر پناهی  اظهار داشت: علاوه بر دو استراتژِی کلان بین المللی سازی در خانه و بین المللی سازی در خارج از خانه یا فراسوی مرزها راهبرد نوظهوری به نام بین المللی سازی از راه دور (IaD) آموزش عالی بین‌المللی مجازی است؛ ایجاد شده است. بین‌المللی سازی از راه دور، تکمیل کننده‌ مفاهیم موجود بین‌المللی سازی است. این اصطلاح اولین بار توسط رامانا درسال ۲۰۱۶ بکار رفت، اما میتلمیر و همکارانش در سال۲۰۱۹  تعریف جامع‌تری از این مفهوم ارایه دادند و آن را به تمامی انواع آموزش عالی فراسوی مرزها، به طوری که دانشجویان، اساتید، کادر آموزشی و امکانات دانشگاهی با فاصله‌ی جغرافیایی از هم جدا بوده و به وسیله فناوری اطلاعات و ارتباطات پشتیبانی می‌گردند منسوب کردند. بنابراین، در این راهبرد نوین، به جای تبادل فیریکی دانشجویان و پژوهشگران ایده‌ها و دانش‌ها و نگرش‌ها، در فراسوی مرزها در حرکت و تبادل هستند.

وی در پایان از طراحی مدل تبدیل دانشگاه پیام نور به هاب آموزش عالی بین‌المللی مجازی در قالب تحقیقات رساله دکتری خود خبر داد. وی خاطرنشان کرد: دانشگاه پیام نور به عنوان یک دانشگاه سینگل مود و تک حالته به منظور تحقق ماموریتی که در برنامه ششم توسعه برای تبدیل شدن به هاب بین المللی آموزشهای مجازی برعهده وی گذاشته شده است لازم است در فاز اول به یک دانشگاه مجازی از نوع کنسرسیومی در داخل کشور تبدیل شود و ابتدا از طریق شبکه سازی با دانشگاههای داخل کشور  به اشتراک دانش و تجربه و امکانات خود در زمینه آموزش مجازی به آنها و همچنین بهره گیری از ظرفیتهای آنها بپردازد و سپس در فاز بعدی با استفاده از ظرفیت افزوده این شبکه دانشگاهی به فعالیت بین المللی تحت عنوان هاب یا قطب بین المللی مجازی که با همکاری شبکه ای از دانشگاههای بین المللی میسر خواهد بود بپردازد. الگوی نهایی چگونگی شکل گیری این قطب بین المللی همراه با تشریح جزییات بیشتر در مقالاتی که در نشریات داخلی و خارجی در دست انتشار می‌باشند قابل ملاحظه خواهد بود.

شایسته ذکر است، در سیاستی که در برنامه ششم توسعه برای دانشگاه پیام نور نوشته شده است به لحاظ نظری، به تلفیقی از دو مفهوم کاملا نو که کمتر از دو دهه قدمت دارند، یکی مفهوم «قطب شدن» و دیگری «بین المللی سازی مجازی» اشاره شده است. همانگونه که پیشتر اشاره شد، مفهوم قطب شدن اخرین نسل از استراتژِی بین المللی سازی در خارج از خانه می باشد و مفهوم بین المللی‌سازی مجازی (IaD) جدیدترین استراتژِی بین المللی سازی در آموزش عالی است. این درحالی است که ما هنوز الزامات و زیرساختهای نسلها و استراتژیهای قبلی بین المللی سازی را به حد کافی فراهم و اجرایی ننموده ایم. بنابراین، دانشگاه پیام نور در پیمودن این مسیر دشوار نیازمند همراهی و حمایتهای جدی دولتی خواهد بود.

دکتر ابراهیمی، مدیرکل دفتر برنامه‌ریزی و هماهنگی مراکز بین‌الملل دانشگاه پیام نور هم در ادامه این نشست بیان داشت: اولین فایده برگزاری دوره‌های بین المللی مجازی خصوصاً برگزاری دوره‌های مشترک، جلوگیری از خروج دانشجو و امکان جذب دانشجو از جمعیت ایرانیان مقیم خارج است. برای استفاده از ظرفیت آموزش‌های الکترونیکی در آموزش عالی بین‌المللی رقابت شدیدی در عرصه جهانی است که لازم است با مشارکت در سطح ملی وارد این حوزه هستیم ولی متأسفانه در خیلی جاها یا آنقدر رقابت شدید داریم که همکاری نمی‌کنیم یا آنقدر همکاری می‌کنیم که رقابتی برای توسعه وجود ندارد.

وی خاطرنشان کرد: اگر از آموزش الکترونیک استفاده کنیم، محدودیت‌های مرزی از بین می‌رود. در بحث بین‌المللی شدن دانشگاه نمی‌تواند فقط با یک یا دو دانشگاه یا کشور همکاری کند و باید بدون محدودیت، تعامل و همکاری با دانشگاه‌های دنیا را در دستور کار قرار داد. در حالی که دانشگاه‌های ما اغلب با جلب همکاری یکی، دو دانشگاه خارجی تصور می‌کنند که وارد حوزه آموزش بین‌المللی شده‌اند.

دکتر ابراهیمی تصریح کرد: یکی دیگر از چالش‌های بین‌المللی شدن آموزش عالی در کشور این است که برخی مدیران، بین‌المللی شدن را که ابزاری برای رسیدن به اهداف دیگر است به عنوان هدف غائی تلقی می‌کنند که چنین نگاهی در نظام آموزش عالی دنیا وجود ندارد.

مدیرکل دفتر برنامه‌ریزی و هماهنگی مراکز بین‌الملل دانشگاه پیام نور در ادامه توضیح داد: دانشگاه پیام نور که قبل از انقلاب به‌عنوان دانشگاه آزاد ایران فعالیت داشت و بعد از وقفه‌ای چند ساله در سال‌های بعد از انقلاب مجدداً فعالیت خود را پی گرفت، در ۱۴ سال اخیر فعالیت‌های خود را گسترش داده به طوری که در حال حاضر در ۴۰ کشور فعالیت دارد.

وی با بیان این که این دانشگاه به جای استادمحوری، منبع‌محوری مبنای کارها است، گفت: بررسی‌های ما نشان می‌دهد موفقیت دانشگاه در توسعه دوره‌های آموزش مجازی بین‌المللی در مقاطع کارشناسی و حداکثر کارشناسی ارشد است و ورود به دکتری فعلاً چندان ضرورت ندارد. از طرف دیگر نمی‌شود دفتر بین‌الملل دانشگاه دائماً بگوید بین‌المللی، بین‌المللی ولی دست دیگر ارکان دانشگاه مثلاً برای تخصیص سه، چهار هزار دلار بودجه در این زمینه بلرزد. آموزش مهارت‌های لازم به کارکنان و جلب مشارکت بخش خصوصی واقعی و داشتن اعضای هیئت علمی در تراز بین المللی، کسب مهارت‌های خاص در تولید منابع و کار با سیستم‌های آموزش مجازی در تراز جهانی و بحث تسلط اعضای هیئت علمی به زبان انگلیسی از دیگر عوامل مؤثر در میزان موفقیت ما در حوزه آموزش عالی مجازی بین‌المللی است.

وی با ابراز تأسف از ضعف روحیه همکاری در بین دانشگاه‌های کشور در حوزه آموزش عالی الکترونیکی بین‌المللی که از چالش‌های جدی این حوزه است، اظهار داشت: باید فضای موجود شکسته و همکاری خوبی شکل بگیرد. بحث بعدی، تحریم‌ها و تأثیرات منفی آن بر همکاری‌های بین‌المللی است. عامل دیگر که تأثیر آن کمتر از تحریم نیست، چالش‌های ناشی از قوانین داخلی مثلاً برخی محدودیت‌ها در ارزشیابی مدارک دانشگاه‌های مجازی خارجی و تغییر دائمی مدیران و به تبع آن برنامه‌های وزارتخانه و دانشگاه‌هاست.

دکتر ابراهیمی با بیان این که براساس قانون برنامه ششم توسعه، دانشگاه پیام نور، هاب آموزش عالی مجازی بین‌المللی کشور است و در این راستا با دانشگاه‌های مختلف دنیا مثل «اُپن یونیورسیتی» لندن، «ایندرا گاندی» هند، «اُپن یونیورسیتی موناش» استرالیا و … همکاری دارد، اظهار داشت: از رویکردهای مورد توجه در بین‌المللی‌سازی آموزش‌های مجازی دانشگاه پیام نور، استفاده از ظرفیت بخش خصوصی و ایرانیان مقیم خارج در جذب دانشجو، تهیه منابع، فراهم کردن شرایط آزمون‌ها و … است؛ به‌گونه‌ای که بیش از سه هزار دانشجو در خارج کشور داریم.

دسته بندی: اخباراخبار علمیگفت‌و گونشست

نوشتن دیدگاه

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *