نشست نقد و بررسی کتاب «مراد و مقصود از دانشگاه چیست؟» برگزار شد

در بیست و پنجمین نشست از مجموعه نشست‌های “علم و جامعه” مؤسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی، کتاب «مراد و مقصود از دانشگاه چیست؟» با حضور مترجم کتاب، نقد و بررسی شد.

به گزارش روابط عمومی مؤسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری در این نشست که عصر دوشنبه، سی و یکم شهریورماه به صورت مجازی برگزار شد، پس از معرفی کتاب توسط آریا متین، دکتر حسین مصباحیان، عضو هیئت علمی دانشگاه تهران و دکتر میثم سفیدخوش، عضو هیئت علمی دانشگاه شهید بهشتی به نقد این اثر پرداختند.
آقای متین که با همکاری ایمان بحیرایی، کتاب What Are Universities For? نوشته استفان کولینی را به فارسی ترجمه کرده‌ است در معرفی این کتاب گفت: این کتاب که سال گذشته توسط مؤسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی منتشر شده است ترجمه آن حدود سه، چهار سال پیش انجام شده است. این کتاب در واقع مجموعه مقالات نویسنده طی سال‌های مختلف است که از نکات جالب توجهی که در اغلب مقالات آن مطرح شده، بحث مفید و نامفید بودن است. در سال های اخیر با سلطه نولیبرالیسم نگاه جدیدی درباره دانشگاه‌ها مطرح شده که براساس آن دانشگاه‌ها در درجه اول باید توجیه اقتصادی داشته باشند که این نگاه توسط کولینی مورد مداقه قرار گرفته است.
وی خاطرنشان کرد: نویسنده در نقد این دیدگاه می‌پرسد تشخیص مفید یا نامفید بودن فعالیت‌های علمی و پژوهشی با کیست؟ مثلاً این که تصحیح فلان متن قرون وسطایی مفید است یا نه توسط چه مرجعی صورت می‌گیرد و آیا غلبه این نگاه افتصادی باعث نمی‌شود که زبان توجیه و استدلال‌آوری خود را به سمت زبان اقتصادی و هزینه فایده ببریم؟
آقای متین افزود: نکته دیگری که در مقالات مختلف کتاب به آن پرداخته شده، ماهیت غیر قطعی و وجه پارادایمی علوم انسانی است که بهانه‌ای به دست مخالفان خصوصاً دست راستی‌ها داده که می‌گویند چیزی که زبان روشن و واضح و واحدی نداشته و حرف آخر در آن زده نمی‌شود، چه فایده ای دارد؟ نویسنده که این عدم اجماع را حسن علوم انسانی می‌داند از طرف دیگر این بحث را مطرح می‌کند که لحن و بیان و زبان در علوم انسانی از بنیاد با شکل کاربست زبان در علوم طبیعی تفاوت دارد. این که زبان علوم انسانی به زبان روزمره نزدیک‌تر است ضمن این که بدفهمی‌هایی را به دنبال دارد، این انتظار را ایجاد می‌کند که با توجه به این نزدیکی زبان، مخاطب عام باید بسیاری از مطالب جامعه شناسی و تاریخ و … را بفهمد.
وی خاطرنشان کرد: کولینی با نگاهی بدیع معتقد است در مواجهه با فعالیت‌های آموزشی و پژوهشی به جای ارزیابی باید به داوری پرداخت. این داوری ملاک‌های خاص خود را دارد که لزوماً کمیت‌پذیر نیستند. لذا بحث تقابل ارزیابی با داوری خصوصاً امروز که بحث مقالات آی اس آی مطرح است جالب توجه است.
دکتر جبار رحمانی، عضو هیئت علمی مؤسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی که مدیریت این نشست مجازی را عهده دار بود تصریح کرد: در تعریفی که کولینی از علوم انسانی دارد، علوم انسانی به معنای نقد ادبی از آنچه به عنوان علوم اجتماعی و روانشناسی می‌شناسیم، متمایز شده و در واقع علوم اجتماعی که امروز می‌شناسیم در تعریف او از علوم انسانی نمی‌گنجد که باید در مواجهه با نظرات وی به این نکته توجه کرد.
در ادامه دکتر مصباحیان گفت: یکی از مهمترین مزیت‌های این کتاب، همین مواجهه با دانشگاه نسل چهارم و پول محور است که به دانشجو به عنوان مشتری و به دانشگاه به‌عنوان مؤسسه نگاه می‌کند. یکی از نقاط درخشان کتاب، تأکید کولینی بر نگاه غیراقتصادی به دانشگاه و بازگشت به مدل برلینی دانشگاه است که هدف آن نه ایجاد کار که جست و جوی حقیقت است. نکته دیگر پرداختن به ماهیت علوم انسانی است که ضمن این که حسن کتاب است ضعف آن هم به شمار می‌رود.
عضو هیئت علمی دانشگاه تهران با بیان این که کتاب برخلاف آنچه از عنوان فارسی آن (مراد و مقصود از دانشگاه چیست؟) به ذهن متبادر می‌شود، یک تک نگاری فلسفی نیست و خصوصاً در بخش دوم قالبی ژورنالیستی دارد، اظهار داشت: عدم مواجهه فلسفی با پرسش دانشگاه، خصوصاً با توجه به این که نویسنده، مورخ است، ضعفی برای کتاب به شمار نمی آید. از دیگر نقاط درخشان کتاب این است که به جای این که به نحوی رادیکال به تفاوت‌های علوم انسانی باعلوم طبیعی و فیزیکی بپردازد، برخی وجوه تمایز آنها مثل تفاوت در فهم و تبیین را مطرح می کند؛ بدین صورت که در فلسفه و علوم انسانی که سوژه و ابژه یکی است، فهم می‌کنیم و در علوم طبیعی و فیزیکی، تبیین. در علوم انسانی، تجربه زیسته داریم، اما در علوم طبیعی نداریم.
وی خاطرنشان کرد: پرسش اصلی علوم انسانی- از شلایرماخر که هرمونتیک رمانتیک رادیکال را مطرح کرده تا دیلتای که عقل تاریخی را- این است که علوم انسانی اساساً چگونه می‌تواند علم باشد؟ از کاستی‌های کتاب این است که بسیار سطحی به این بحث مهم پرداخته است. نکته دیگر، اغراقی است که درباره اهمیت کتاب «ایده دانشگاه» اثر «جان هنری نیومن» صورت گرفته است. اگر رویکرد کتاب، کمی فلسفی یا لااقل شبه فلسفی بود، شاید تأکید بر اهمیت کتاب نیومن بود ولی این که در مقایسه با کتاب‌های قبلی مثل «نزاع دانشکده‌ها» اثر «کانت» چنین نظری را مطرح کنیم درست نیست اگر چه کتاب نیومن هم به نوبه خود کتاب مهمی تلقی می‌شود.
وی تصریح کرد: در مجموع، کتاب کولینی برخلاف عناوین برانگیزاننده‌ فصول مختلف آن، نکته قابل توجهی ندارد و اثر چندان قوی و درخشانی نیست که چیزی به ادبیات فکری حوزه دانشگاه اضافه ‌کند.
در ادامه، دکتر سفیدخوش هم با بیان این که عنوان فارسی کتاب، کژتابی‌ای دارد که می‌تواند خیلی رهزن باشد اظهار داشت: آنچه از عنوان انگلیسی کتاب (What Are Universities For?) برمی‌آید این است که نویسنده تلاش کرده «هدفی که می‌توان برای دانشگاه در نظر گرفت» و این که «دانشگاه به چه دردی می‌خورد؟» را تبیین کند که با بحثی که نویسنده درباره مفید یا نامفید بودن دانشگاه مطرح کرده هم هماهنگ است ولی وقتی عنوان کتاب را «مراد و مقصود از دانشگاه چیست؟» ترجمه می‌کنیم در درجه اول به نظر می‌رسد موضوع کتاب، ماهیت و مراد از دانشگاه است. کتاب، اثری فلسفی نیست و مشکل بزرگتری که در ساختارش دارد این است که با وجود مخالفت با دیدگاه رایج درباره دانشگاه‌ها که انتظار دارد، دانشگاه محل کارآفرینی باشد، هرگز به ساحت یک نقادی جدی نمی‌رسد.
وی گفت: به نظر می‌رسد در انتخاب عنوان کتاب باید دقت بیشتری می‌شد ولی این تنها اشکالی بر مترجم محترم نیست. بارها پیشنهاد کرده‌ام که خوب است چنین نشست‌های نقد و بررسی، قبل از انتشار کتاب‌ها برگزار شود که اگر خطاهایی در کتاب بود قبل از انتشار تصحیح شود.
عضو هیئت علمی دانشگاه شهید بهشتی گفت: این کتاب، نه کتابی نظری که کتابی مدافعه جویانه است یعنی نویسنده از چیزی شاکی است و می‌خواهد از دانشگاه دفاع کند. نویسنده با این جمله شروع می‌کند که «باید از دانشگاه‌ها دفاع کرد» حال این سوال فلسفی مطرح می‌شود که چرا نهادی که متولی دانش و راهبری جامعه است باید در موضع دفاع قرار گیرد؟ چه چیزهایی دانشگاه را در خطر می‌اندازد که باید از آن دفاع کرد؟ ممکن است پاسخ‌های متفاوتی داده شود ولی مسئله مهم این است که آیا این تصویر از دانشگاه به‌عنوان موقعیتی قابل دفاع، آن را در موقعیت یک نهاد هم‌ارز یا فروتر از نهادهایی مثل دین، سیاست و اقتصاد- یعنی همان جایی که همه نهادهای دیگر می‌خواهند- قرار نمی‌دهد؟
وی خاطرنشان کرد: قرار دادن نهاد دانشگاه در موقعیتی کنار نهادهای دیگر باعث می‌شود که به دلیل پول‌ساز و رفاه‌ساز نبودن- لااقل در کوتاه مدت- توسط این نهادها و صاحبان چنین مواضعی مورد سئوال قرار گیرد. نویسنده در جایی از کتاب، سئوال می‌کند که چرا در همه ادوار، جریان‌های مختلف به دانشگاه می‌گویند که فایده آن چیست و تصور می‌کند می‌تواند با ارجاع دادن به هنری نیومن، دفاع جانانه‌ای در این زمینه آماده کند. ولی آیا انسان دانشگاهی، اعم از استاد و دانشجو نیستیم که خود را در چنین موقعیتی قرار داده‌ایم که این پرسش از ما مطرح شود و شخصی در سطح کولینی بگوید آمده‌ام که از دانشگاه دفاع کنم؟
دکتر سفیدخوش با نقل قولی از کتاب کولینی که می‌نویسد «بسیاری به کتاب‌های نیومن ارجاع می‌دهند ولی کتاب را آن چنان که باید نخوانده‌اند» گفت: با توجه به اُنسی که با کتاب «ایده دانشگاه» هنری نیومن دارم، وقتی کتاب کولینی را خواندم با توجه به سطح پایین کتاب به این نتیجه رسیدم که خود او هم چندان کتاب نیومن را نخوانده است.
وی گفت: نگاه هِنری نیومن به دانشگاه، نگاهی رمانتیک است لذا به ادبیات بهای بسیار ویژه‌ای می‌دهد و تلاش دارد این ایده را که دانشگاه باید جایی فقط برای علوم دقیقه باشد، زیر سئوال ببرد و راهی برای زیبایی‌شناسی باز کند. بر همین اساس است که وقتی به جغرافیا و موقعیت دانشگاه ارجاع می‌دهد، توصیفی بهشت‌گونه از آن ارائه می‌دهد و آن را جایی توصیف می‌کند که در کنار دانش افزایی می‌توانیم به ادراک زیباشناختی جهان هم بپردازیم. البته وضعیتی که نیومن می‌خواهد طراحی کند، لزوماً با نظریه رمانتیک شلایرماخر یکی نیست. در سنت آلمانی در عین توجه به ادراک زیبایی شناختی، تأکید جدی بر علمی بودن علوم انسانی شده است. اما، آیا نگاه نیومن در آن سال‌ها، می‌تواند در برابر خوانش سرمایه دارانه امروز از دانشگاه درآمدزا و کارآفرین، قد علم کند؟ به گمان من، نه.
دکتر سفیدخوش با اذعان به این که کولینی خود در کتاب تأکید کرده که کتابش، تک نگاری فلسفی نیست و ادعای ورود به فلسفه را ندارد، گفت: این کتاب نوعی نقد فرهنگی ادبی به بحت دانشگاه است.
در ادامه این نشست، متین با تأیید نظر سفیدخوش درباره عنوان کتاب گفت: اتفاقاً، اول می‌خواستم، عنوان کتاب را «دانشگاه به چه کار می‌آید؟» بگذارم ولی بعداً برای بالا بردن جذابیت کتاب، عنوان آن را «مراد و مقصود از دانشگاه چیست؟» گذاشتم که نمی‌دانم چه قدر مفید بوده است! البته فکر نمی‌کنم کسی با دیدن عنوان کتاب تصور کند که موضوع آن درباره ماهیت دانشگاه است؛ چون بحت امروز دیگر درباره ماهیت دانشگاه نیست. اهل فلسفه، عموماً وزن خاصی برای نگاه خود قائل‌اند و بخشی از نگاه منتقدان به این اثر به همین برمی‌گردد که اهالی فلسفه خیلی خود را پس پشت کارهای دیگر می‌بینند.
دکتر مصباحیان در پاسخ گفت: فلسفی نبودن، ضعف کتاب نیست و غرض از طرح آن این بود که بگویم صلاحیت اظهارنظر درباره این کتاب را ندارم. برخلاف دکتر متین معتقدم اتفاقاً عنوان اصلی کتاب که «دانشگاه‌ها به چه کار می‌آیند؟» بسیار جذاب و برانگیزاننده است. چون خود نویسنده می‌خواهد بگوید دانشگاه نداریم، دانشگاه‌ها داریم! در ترجمه فارسی، پاراگراف کوتاهی که انتشارات پنگوئن در معرفی نویسنده کتاب نوشته، حذف شده است. اگر این پاراگراف که آثار کولینی را فهرست می‌کند در ترجمه فارسی وجود داشت به خوبی می‌فهمیدیم که رویکرد کتاب، کاملاً تاریخی و ادبی است و آماده می‌شدیم که با همان رویکردی که نویسنده داشته با اثر مواجه شویم.
عضو هیئت علمی گروه فلسفه دانشگاه تهران با بیان این که پرسش‌های رادیکالی که اهالی فلسفه درباره دانشگاه مطرح می‌کنند را درباره فلسفه هم مطرح می‌کنند، گفت: به نظر من هنوز وارد مرحله اندیشیدن بومی به دانشگاه نشده‌ایم و همزمان مشغول پرکتیس هستیم که دانشگاه ایرانی چه نقشی می‌تواند داشته باشد.
دکتر رضا ماحوزی، معاون پژوهشی مؤسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی هم در این نشست اظهار داشت: در زمانه‌ای درباره دانشگاه صحبت می‌کنیم که میدان بحت از فلسفه به دیگر حوزه‌ها کشیده شده؛ لذا فیلسوفان امروز نمی‌توانند مثل کانت و دیگر فیلسوفان گذشته عمل کنند. یک نویسنده هر قدر هم کتاب خود را در حوزه فلسفه دانشگاه بداند، ناگزیر از اصطلاحاتی استفاده می‌کند که از طرف سایر حوزه‌ها معنادار شده است. نکته دیگر این که باید به سنتی که کتاب در آن نوشته شده توجه کرد. کولینی خود را در ادامه سنت انگلیسی می‌داند و قصد دارد سنت انگلیسی در مواجهه با دانشگاه را به دوران امروز بیاورد و اگر در کتاب خود به نیومن- به‌عنوان نویسنده‌ای متقدم در این سنت- اشاره می‌کند ولی از کانت- اندیشمند آلمانی- صحبت نمی‌کند، به همین دلیل است.

دسته بندی: اخباراخبار علمیتازه‌هاگفت‌و گونشست

نوشتن دیدگاه

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *