گزارش نشست نقد و بررسی کتاب «دانشگاه و چالش‌های جامعه ایرانی»

به گزارش روابط عمومی پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، نشست نقد و بررسی کتاب «دانشگاه و چالش‌های جامعه ایرانی» تالیف دکتر تقی آزاد ارمکی سه شنبه ۱۲ تیرماه با حضور دکتر مقصود فراستخواه، دکتر ابراهیم توفیق در سالن ارشاد دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه علامه طباطبایی برگزار شد. آزاد در ابتدای این نشست با یاد از مرحوم دکتر قانعی راد سخن خود را آغاز کرد و گفت: این کتاب به گونه‌ای تالیف دوستان پژوهشکده است چرا که این دوستان با تلاش خودشان و گفت‌وگویی که دکتر رحمانی با بنده داشتند جمع‌آوری شده و بخشی از آن هم تاملات من درباره دانشگاه بوده است. به خاطر اینکه در سه دهه اخیر کارم تاریخ جامعه‌شناسی ایران بوده است طبیعتا به نهاد علم و دانشگاه هم توجه کرده‌ام.

وی در ادامه گفت: در کتاب‌های اخیر دغدغه‌ام پیدایش جامعه‌شناسی و علوم اجتماعی بوده است که درگیر نهاد علم هم شده‌ام. معتقدم پدیده علم و نهاد دانشگاه یک پدیده کاملا توسعه‌ای است. اگر به توسعه وارد نمی‌شدیم احتمالا دانشگاه هم نداشتیم. یعنی دانشگاه یک پدیده رضاشاهی است.

آزاد با اشاره به دو طیف دموکراسی خواهی و عدالت خواهی در جامعه و نقش دانشگاه ایران در آنها افزود: اصولا مسئله دموکراسی خواهی و عدالت خواهی در ایران زائیده پروژه توسعه بوده‌اند و درواقع توسعه به لحاظ ساماندهی جامعه بوده است. برای پروژه توسعه‌ای عمده تلاش‌های رضاشاهی تلاش‌های سازمانی بوده است، یعنی رضا شاه سازمان تاسیس می‌کند تا اینکه نهاد بسازد. با همین سیاست بوده که دانشگاه تاسیس و مستقر می‌شود. به همین دلیل هدف دسترسی به دانشگاه نه تولید خرد و دانش بلکه تولید متخصص بوده است. یعنی تمام تلاش نظام آموزش عالی در ایران سامان نظام کارشناسی است و این به دلیل دغدغه سازمانی است تا دغدغه نهادی باشد.

استاد دانشگاه تهران با اشاره به اینکه عمده چالش دانشگاه با پیرامون خود است گفت: دانشگاه علامه طباطبایی بهترین نمونه دانشگاهی است که با پیرامون خود تناسبی ندارد. یعنی درواقع عدم تنظیم دانشگاه و محیط پیرامون آن است.

به گفته آزاد ارمکی چالش دیگر در دانشگاه شبهه‌ سکولار خواندن دانشگاهیان دانست و گفت: شبهه‌ای که دانشگاهیان سکولار هستند یک شبهه‌ای ماندگار است و به جای اینکه بگویند خردورزی را ترویج می‌کند می‌گویند که دانشگاهیان سکولاریسم را ترویج می‌کنند. چالش دیگر کارمندی و استادان دانشگاهی است که من از آن به عنوان استادان کارمند یاد کرده‌ام. خود این مسئله بر کار بیشتر ماها هم سایه افکنده است و ما را به سمت کارمند شدن سوق داده است.

وی چالش دیگر را تجاری سازی دانش عنوان کرد و گفت: مرحوم قانعی راد در این زمینه بسیار تلاش کرد. به عقیده بنده این چالش مهمی است که کلید آن از قبل از جمهوری اسلامی زده شده است. همچنین پدیده کارمندی شدن دانشگاهیان موجب می‌شود که دانشگاه یک پدیده بورکراتیک می‌شود. این همان چیزی است که پدیدآورندگان دانشگاه به دنبال آن بودند یعنی می‌خواستند سازمانی برای تربیت متخصص تاسیس کنند.

ارمکی بین‌المللی سازی و ارتباط با بیرون را ابتر خواند و گفت: سه جایگاه برای دانشگاه زائیده این است که دانشگاه کار خودش را خوب انجام نمی‌دهد، مثلا جامعه‌شناسی اسلامی بیشتر می‌خواهد جایگزین علم در ایران شود تا به تصحیح آن بپردازد. درواقع این سه نوع سیاست دانشگاه را به بن بست رسانده‌اند.

ابراهیم توفیق دیگر سخنران این نشست پس از اشاره به فرم کتاب گفت: نگاهی مشخص در کتاب وجود دارد که دانشگاه برای مدرنیزاسیون بوجود آمده است. اگر واقعا تعهد دانشگاه این بوده که توسعه ایجاد کند، باید بگویم که اصلا موفق نبوده است. البته موافقم که مداخله‌ای صورت گرفته اما موافق نیستم که قرار بوده موجب توسعه شود و اصلاً این اتفاق نیافتاده است.

وی افزود: با این نکته که دانشگاه یک فضای کارمند ساز است و بقای خودش را از راه بورکراتیزه شدن تنظیم می‌کند موافقم، اما نکته اصلی این است که بخش کوچکی که شما معتقدید هدفش تولید دانش است، را با شما موافق نیستم. چرا که این تعداد هم بیشتر آسیب شناسی می‌کنند تا اینکه تولید علم کنند و درواقع آسیب شناسانه به مسائل می‌پردازند. شاید بگویند که نباید آسیب شناسی کرد، درصورتیکه بیشترین کارهای اصلی این بخش همان آسیب شناسانه است.

به گفته توفیق شما درباره هستی‌ای سخن می‌گوئید که امروزه مکانیسم‌هایی پیدا کرده است. به تعبیری خود این آسیب امروزه به  موضوع و مسئله تبدیل می‌شود، اما چگونه قرار است به موضوع تبدیل شود را نگفته‌اید. درواقع صرف پرداختن به آسیب اجتماعی به آن شکل و نتیجه‌ای که باید بیانجامد نمی‌انجامد.

وی در ادامه با اشاره به جامعه‌شناسی بومی یادآور شد: وقتی جامعه‌شناسی بومی را مطرح می‌کنید مشخص نیست که راجع به چه مسئله‌ای صحبت می‌کنید. درصورتیکه وبر معتقد است که جامعه‌شناسی کاری است که امر خاص را به امر عام تبدیل می‌کند. در جایی دیگر می‌گوئید که برای دفاع از جامعه‌شناسی بهترین کار نوشتن تاریخ جامعه‌شناسی است، اما چرا آن را نمی‌نویسید؟

مقصود فراستخواه سخنان خود را با اشاره به جایگاهی که دکتر آزاد در آن ایستاده و سعی می‌کند به جای ادعانامه‌ای علیه دانشگاه یک تیپ‌ایده‌آل برای آن طرح کند آغاز کرد و گفت: برای مثال دکتر آزاد علم ستیزی‌ای را که به جان این جامعه افتاده است، مطرح می کند. من هم فکر می‌کنم که دانشگاه یک نهاد تسخیر شده است و با تمام نقدهایی که در این کتاب وجود دارد اما کتاب می‌خواهد بگوید که یک جریان یا مین استریم و یک جریان معرفت که همان مدرنیته است وجود دارد.

فراستخواه در ادامه افزود: در این نگاه جامعه دو سده است که تقلا می‌کند که تغییر بکند و این تغییر با وساطت دانشگاه می‌خواهد صورت بگیرد. در کتاب به دو فکر بستری یعنی فکر ملی و دیگری مدرنیته اشاره شده است. درواقع دکتر آزاد تجربه معاسرت ایران را به صورت سوگوارانه بیان می‌کند. نکته دیگر اینکه کتاب چند مد روشنفکری را دوباره به تامل واداشته است، به فرض مثال اینکه دانشگاه وارداتی است را در این قسمت از کتاب بیان می‌کند.

وی با بیان این که دکتر آزاد در کتابش مصائب دانشگاه را بیان و مطرح می‌کند گفت: مصائب دانشگاه را مطرح و تا حدی تحلیل علّی می‌کند. به هر حال حسن دیگر کتاب گفتگویی بودن آن است که می‌تواند مسائل بهتر روشن شوند. نکته چهارم آشنایی زدایی است که در کتاب صورت می‌گیرد، مثلا بحث میان رشته‌ها را بیان می‌کند و معتقد است که باید به جامعه‌شناسی بیشتر توجه کرد. اتفاقاً در اینجا نویسنده تلاش کرده که بومی‌سازی را آشنایی زدایی کند.

این استاد جامعه‌شناسی افزود: نکته دیگر کتاب بعضی از افق گشایی‌هایی است که انجام شده است. در عین حال بعضی از گفتارهای دکتر آزاد خیلی مبهم یا شاید در تعارض با هم باشند. مثلا به هر حال دانشگاه نهاد است یا سازمان؟ در برخی از جاها در بیان این مسئله ابهام وجود دارد. لازم است در اینجا بیان کنم که دانشگاه یک آنارشی منظم است. دانشگاه درواقع یک سرزمین.

فراستخواه یادآور شد: درواقع می‌خواهم بگویم که سنت‌هایی داریم که نگاهشان به دانشگاه یک نگاه سازمانی نیست. ملاحظات دیگر مانند دوگانه‌هایی است که در کتاب مطرح می‌شود که محل بحث است و پیشنهادم این است که در ویرایش بعدی، مقدمه، معرفی فصول و انسجام بخشی به مباحث و ارتباط آنها با هم انجام شود.

 

دسته بندی: اخبار

نوشتن دیدگاه

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *