خوداندیشی دانشگاه، شرط ابتدایی مسئولیت اجتماعی دانشگاه است

به گزارش روابط عمومی پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری نشست مسئولیت اجتماعی دانشگاه با حضور دکتر زهرا پارسا پور مدیر کل دفتر سیاستگذاری و برنامه‌ریزی فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم و کارشناسان این دفتر با دکتر رضا ماحوزی، دکتر ناصرالدین علی تقویان، دکتر محمدرضا کلاهی از اعضای هیات علمی پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی برگزار شد.

دکتر رضا ماحوزی با بیان اینکه بحث مسئولیت اجتماعی موضوعی مهمی است که از زاویه‌های مختلف می‌توان بدان پرداخت، از زاویه رساله نزاع دانشکده‌های کانت این موضوع را مورد تحلیل قرار داد. به گفته وی: برای کانت این پرسش مطرح است که چرا دانشگاه باید باشد؟ و اگر نباشد چه اتفاقی می‌افتد؟ هرچند برخی از بحث‌های کانت بی‌ارتباط با زمانه ما است اما برخی از سخنان وی امروزه هم به کار ما می‌آیند. بنابراین بازخوانی این رساله برای ما ایرانی‌ها خالی از وجه نخواهد بود. شاید به همین دلیل هم بود که به ترجمه آن پرداختم و در مقدمه آن گفته‌ام که چرا ما ایرانی‌ها باید این رساله را بخوانیم؟

وی افزود: کانت به سبک نقد عقل محض، از جامعه به سمت دانشگاه رفته و می‌پرسد برای داشتن یک جامعه خوب و موافق عقل و اخلاق و صلح و پیشرفت، چگونه دانشگاهی باید داشته باشیم. کانت برای پاسخ به این پرسش سه حالت را برای آینده جوامع درنظر گرفته است بدین نحو که جوامع، یا رو به سوی پیشرفت دارند و یا رو به سوی پسرفت و یا در جا می‌زنند. او با تحلیل هر سه وضعیت و توابع و عواقب هر کدام، در نهایت مدعی است جوامع روبه سوی ‌پیشرفت دارند اما در این راه موانع بسیاری است که باید با شناسایی و برنامه‌ریزی دقیق از آنها رد شد. به این معنا ایشان متوجه است  که این جامعه رو به جلو دائماً به موانع برمی‌خورد و نظام آموزش باید به شناسایی و برداشتن این موانع کمک کند. این طرح کلی کانت است.

ماحوزی تاکید کرد: کانت هم در رساله آموزش و پرورش و هم در رساله نزاع دانشکده‌ها سعی می‌کند از زاویه دید یک فیلسوف مانع‌شناسی کند و متناسب با آن موانع، مسئولیت اجتماعی دانشگاه را بیان کند. لذا مسأله این است مسئولیت اجتماعی دانشگاه در ارتباط با حذف این موانع چیست و اقدام عملی این نهاد قدیمی که باید تغییر رویه دهد چگونه باید باشد؟ کانت متوجه است که سه حوزه دیانت، قوانین و سلامت، عهده‌دار حیات عملی مردم است و حکومت از طریق یه دانشکده متولی این سه شاخه، بر مردم حکومت می‌کند. بدین ترتیب دانشکده الهیات و حوزه دیانت افکار مردم و نبض عمومی مردم را تحت تأثیر قرار می‌دهد. دانشکده حقوق و حوزه قوانین عمومی و وکالت به تدوین قوانین در جامعه اهتمام دارد و مقررات حوزه عمومی و خصوصی مردم و ازادی‌های آن‌ها را معین می‌دارد و دانشکده پزشکی سلامت جسمی و تندرستی و نشاطی که جامعه باید از آن برخوردار باشد را تأمین می‌کند. به عقیده کانت در وضعیت موجود هر این سه حوزه متخصصان و شاغلین را حسب خواست حکومت تربیت می‌کنند و حاکمیت هم در بهترین وضعیت حفظ وضع موجود را می‌خواهد و نه تغییر آن را. به این معنا، خود خواست حکومت مبنی بر حفظ وضع موجود و مقاومت در برابر ابداع و تغییر و در نتیجه تربیت انسان هایی برای حفظ وضعیت فعلی، مانع اصلی تغییر و حرکت به سمت جامعه عقلانی و اخلاقی و آزاد است. بر همین اساس هم حکومت به سیاست اداری و آموزشی دانشگاه ورود کرده و خواست خود را بر دانشگاه تحمیل می‌کند و به تدوین مرامنامه و اساس‌نامه دانشگاه اقدام می‌ورزد.

وی افزود: کانت در مقابل این وابستگی و عدم استقلال، خواهان تغییر مناسبات دانشگاه و جامعه است. وی در این پیشنهاد، به جامعه دیگرگونی می‌اندیشد که در آن افراد ذیل تعهد و شخصیت شهروندیشان، مشارکتی عام در تأمین رفاه و صلح دارند و با نظر به خیر اعلا به‌عنوان عالی‌ترین مقصدی که بشریت باید بدان توجه داشته باشد، به تدریج به سمت آزادی عقلانی و عقل عملی محض قدم برمی‌دارند. برای رسیدن به چنین جامعه‌ای کانت خواستار آن است که نظام آموزش تغییر رویه دهد. باری این کار لازم است در گام اول دانشگاه با حکومت وارد گفتگو شود تا به ازادی دانشگاه تن دهد و این آزادی را در نفع خود بداند. گفتگویی که به حکومت می‌گوید برای کسب بیشترین تسلط بر اتباع خود، بهتر است کدامین سیاست عقلانی را در پیش گیرد و در مواجهه با هر یک از این سه حوزه عملی، چگونه رفتار کند. اگر خیر جامعه در رفتن به سمت عقلانیت، مشارکت و اخلاقیت و آزادی است، قاعدتاً حکومت باید این خیر را بپذیرد و همچون مانعی در راه خیر عمومی جلوه نکند. به‌عقیده کانت، طرح کلی این گفتگو و سیاستی که حکومت و دانشگاه باید اتخاذ کنند بر عهده دانشکده‌ای در دانشگاه است که باید بطورکلی از حکومت مستقل باشد و آزادانه چه در بیان و چه در نشر دیدگاه‌های خود در چارچوب دانشگاه اقدام کند. این دانشکده، دانشکده فلسفه است.

وی در ادامه یادآور شد: در شرایط فعلی دانشکده فلسفه، اتاق‌های فکر انتقادی در دانشگاه‌ها و نهادهای تصمیم گیرنده وزارت علوم و دانشگاه‌ها است. کار این دانشکده و اتاق‌های فکر، رصد و شناسایی موانع عقلانیت و رفاه و صلح و اخلاقیت در سطح جامعه و نقش و کارکرد دانشگاه در رفع موانع مذکور است. این اتاق‌های منتقد باید چشم‌انداز تغییر را جلو پای دانشگاه‌ها بگذارند و بگویند که هرکدام از این دانشکده‌ها برای این تغییر چگونه مجاهدتی باید داشته باشند. لازمه این امر هم مستقل بودن دانشگاه است. به این معنا، اگر نظام‌نامه دانشگاه‌ها توسط حکومت و مراجع برون دانشگاهی نوشته شود و دانشگاه‌ها در اعلام نظر خود ترس و لرز داشته باشند و فاقد استقلال و خودآیینی لازم باشند، نمی‌توانند آینده مطلوب و لوازم آن را با شجاعت ترسیم کنند و از نهادهای تصمیم گیرنده نوع خاصی از سیاست و رفتار را طلب کنند.

ماحوزی در ادامه افزود: این اتفاقی است که کانت به آن خود اندیشی دانشگاه می‌گوید. به این معنا که بجای آنکه دانشگاه از بیرون مورد تأمل قرار بگیرد و موضوع سیاستگذاری باشد، از درون مورد تأمل قرار گرفته و خود به خود بیندیشد و بگوید من کیستم و چه نسبتی با آینده، جامعه، حکومت و علم دارم.

دکتر ماحوزی در تطبیق این شاکله کانتی بر دانشگاه‌های معاصر ایران بیان داشت: ما از دهه چهل به بعد دو بار در دانشگاه‌هایمان خواهان تغییر بوده‌ایم؛ یک‌بار در جریان انقلاب سفید و یکبار در جریان انقلاب فرهنگی. در هر دو بار خواست تغییر از بیرون بوده و لذا دانشگاه‌های ما علیرغم توجه به تغییرات اجتماعی، از درون به موضوع تغییر نیندیشیده و لذا ابزار حکومت و حاکمیت بوده‌اند. به این معنا، در هر دو مقطع دانشگاه‌های ما فاقد استقلال و خودآیینی لازم بوده و لذا نتوانسته اند در قبال عواقب و پیامدهای تغییرات بزرگ اجتماعی در هر دو مقطع موضعی انتقادی و سازنده داشته باشند و خود را به مثابه یک نهاد مستقل، از گزند مطالبات مراجع بیرونی برکنار دارند.

به‌گفته وی: طرح کانتی درباب دانشگاه خواهان استقلال و آماده ساختن اذهان فارغالتحصیلان برای تغییراتی گشوده و باز است و نه صرفاً تغییراتی در چارچوب‌های تعیین شده. لذا اگر دانشگاه می‌خواهد درباره تغییر جامعه حرف بزند باید مستقل باشد و از زاویه خودش به مسئولیت اجتماعی نگاه کند. اگرچه برخی بر این باورند که هرگونه مرز کشیدن میان دانشگاه و غیر دانشگاه سر از یک نوع ذات‌گرایی و در نتیجه تفکرات ایدئولوژیک درمی‌آورد و لذا برای دفع تفکرات ایدئولوژیک و چارچوب‌دارد باید از این مرزگذاری‌ها احتراز ورزید و اجازه داد دانش و دانشگاه در ارتباط با امر اجتماعی، خود را بازسازی کند اما باید توجه داشت که در جامعه‌ای که هنوز درگیر بسیاری از مناسبات بسته فکری و رفتاری است و رهایی آرمانی حاصل نیامده برای آن است، و لذا این جامعه هنوز یک جامعه آزاد نیست، مناسبات آزاد دانشگاه با چنین جامعه‌ای ممکن است سر از کژکارکردی درآورد و در نتیجه به همان موانعی برخورد که سعی در احتراز از آن‌ها داشت.

معاون اداری- مالی پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی گفت: بنابراین من برای دانشگاه‌های خودمان ادعای کانتی مبنی‌بر استقلال دانشگاه به نیت خوداندیشی را خالی از وجه نمی‌بینم. دانشگاه باید یکجا استقلال خود را بیان کند و تا زمانی که آزادی بیان نداشته باشد، نمی‌تواند در مواجهه با امر اجتماعی جسورانه حرف‌هایی بزند که تعیین‌کننده خط‌مشی‌های آینده باشد. لذا اگر دانشگاه بخواهد این گام را بردارد، باید با حکومت و حوزه عمومی وارد گفتگو شود و آن‌ها را متقاعد سازد که استقلال دانشگاه به نفع خود آن‌ها هم خواهد بود زیرا اهتمام جدی دانشگاه به علم و حقیقت و اخلاق و عقلانیت، روشن کننده چراغی است که در پرتو آن همگان می‌توانند در روشنایی گام بردارند. در گام بعد است که این دانشگاه مستقل می‌تواند آزادانه درباره امر اجتماعی داوری کند و با آن مرتبط شود. در وضعیت فعلی، دانشگاه‌های ما قوت داوری ندارد.

به گفته ماحوزی، بازخوانی نزاع دانشکده‌ها، به ما کمک می‌کند اندکی جدی تر درباره دانشگاه بیندیشیم و راهکارهای تغییر را از زوایه‌ای دیگر مورد تأمل قرار دهیم. تصمیم برای تغییر مستلزم خوداندیشی است. و این خود اندیشی تا زمانی که دانشگاه‌های ما وابسته به نهادهای بیرون از دانشگاه باشند محقق نمی‌شود. مسلماً ما به مراکزی برای اندیشیدن نیاز داریم تا درباره سه حوزه مورد اشاره کانت و دیگر حوزه هایی که حیات عملی مردم را تمشیت می‌کنند، فارغ‌التحصیلانی را تربیت کنیم که در مقابل موانع پیش روی ارزش‌های عقلانی به راه حل بیندیشند و در مقابل تغییر خود مانعی نباشند و بپذیرند که فرانید تغییر تدریجی، آرام و بی توقف است. جامعه‌ای که ظرفیت پذیرش تغییر را نداشته باشد در مقابل هر تغییری واکنش‌ نشان می‌دهد. بنابراین یکی از مسئولیت‌های بزرگ دانشگاه آماده کردن اذهان برای امر تغییر است.

دسته بندی: اخبارنشست

نوشتن دیدگاه

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *